Zo kun je koolstof opslaan

Koolstof wordt een hot item. Vastleggen in de bodem is goed voor imago en portemonnee. De hamvraag: wordt het vrijwillig of verplicht? Sommigen hebben het over een tientje per ton CO2 voor de koolstofboeren van de toekomst.

➤  Voordelen voor de boer  
➤  Neem deze maatregelen in acht  
➤  Vrijwillig of verplicht?
➤  Eenvoudige balansberekening  
➤  Zo kun je koolstof opslaan
➤  Ervaring van een boer
Voor het terugdringen van de stijging van het gehalte broeikasgas CO₂ in de atmosfeer, zijn er 2 regelingen:één voor de grote industrie en energiecentrales (goed voor 40% van de uitstoot) en één voor het verkeer, de industrie, huishoudens en landbouw. Die vier nemen elk ongeveer 15% van de emissie voor hun rekening.Gezamenlijk moeten ze de uitstoot van CO₂ en andere broeikasgassen in de periode van 2020 tot 2030 met ruim een derde terugdringen ten opzichte van 2005. De landbouw kan daaraan bijdragen. Dat zal niet spectaculair zijn, maar het compenseert voor een behoorlijk deel de uitstoot aan andere broeikasgassen (methaan en lachgas) door de landbouw.Wageningen Environmental Research, Louis Bolk Instituut en CLM becijferen dat de landbouw jaarlijks 1 miljoen ton CO₂ zou kunnen ‘wegvangen’. Onderzoekers zien die miljoen ton als een forse uitdaging. Dan moet er nog een forse tand worden bijgezet met maatregelen voor organische stof.Grasland omploegen betekent organische stof kwijtraken. Verlies van organische stof betekent extra uitstoot van broeikasgas. - Foto: William Hoogteyling➤ Voordelen voor de boerMeewerken aan klimaatmaatregelingen is goed voor het imago. Eindelijk eens geen gezeur over te veel mest of vleesgebruik dat het klimaat zou verpesten. Juist gejubel over de bijdrage die landbouw kan leveren aan het verhogen van het organischestofgehalte en daarmee het bestrijden van het broeikaseffect. Onderzoeker Peter Kuikman van WER ziet de borden al in de akkers en weilanden staan, met opschriften als ‘Hier dragen boeren bij aan het beperken van klimaatverandering’.Er is ook een positief effect dat elke boer kent: een hoger organischestofgehalte is goed voor je bedrijf. Hogere opbrengst, minder ziekten en minder last bij langdurige droogte of juist extreem veel water.Nu de mestnormen krapper worden, komt het belang van het verhogen van het organischestofgehalte nadrukkelijker in beeld. Samen met koolstofvastlegging is hier sprake van een win-win-situatie. ➤ Terug naar het begin Nog een derde positieve kant. Opslag van koolstof kan mogelijk geld opleveren. In Oostenrijk gebeurt dat al. Boeren krijgen hier € 35 per ton CO₂ die ze aantoonbaar via organische stof vijf jaar opslaan. Voor Nederland zijn in een rapport van Alterra en CLM vingeroefeningen voor zo’n koolstoftoeslag gedaan. De onderzoekers rekenen met minimaal € 10 per ton CO₂ – een klein deel voor het vastleggen van nieuwe koolstof en het grootste deel voor het voorkomen dat koolstof weer uit de bodem ontsnapt.Voor een bedrijf met 30 hectare gras- en maisland komen ze zo tot een bedrag van € 2.000 tot € 3.000 per jaar. Geen groot geld, maar meegenomen. Voorwaarde is dat de koolstof lang (denk aan 20 tot 50 jaar) aantoonbaar opgeslagen blijft. Onderzoeker Kuikman ziet een parallel met het bos en bomen als compensatie voor de uitstoot van vliegtuigen. Het geld kan komen uit de Brusselse pot voor landbouwuitgaven en/of de gelden die het nieuwe kabinet vrijmaakt voor het bereiken van de klimaatdoelstellingen.Als het om Brussel gaat is het niet ondenkbaar dat in het nieuwe landbouwbeleid dat in 2021 ingaat koolstofvastlegging een element wordt, voor het verkrijgen van extra inkomenstoeslagen; een vergoeding voor het handhaven van het organischestofgehalte en een plus als dat gehalte omhoog gaat.➤ Neem deze maatregelen in achtIs het dan allemaal ‘cool’ met koolstof? Nee! Het verhogen van het organischestofgehalte gaat niet vanzelf. Daar moeten boeren maatregelen voor nemen (zie overzicht in kader 'Zo kun je koolstof opslaan'). Verder moet de landbouw als geheel oppassen dat hij niet het omgekeerde doet, namelijk het organischestofgehalte verminderen en zo bijdragen aan een toename van het broeikasgas. Bijvoorbeeld door het scheuren van grasland, waarbij de koolstof weer als CO₂ ontsnapt. Veengrond is extra kwetsbaar, omdat koolstof ontsnapt als het veenpakket niet nat genoeg blijft door draineren. Het inklinken van veen is in feite oxidatie van organische stof en dus uitstoot van CO₂.‘Het ophogen van organische stof gaat met de snelheid van de fiets, het verlies gaat met de snelheid van een TGV-trein.’Verlies gebeurt bijvoorbeeld ook door grasland af te wisselen met rooivruchten, denk aan pootaardappelen, of aan de reizende bollenkraam, waarbij grond wordt geruild en geploegd voor de teelt van bollen. Die grond wordt intensief bewerkt, grasland wordt gescheurd.Dat soort ingrepen komt wellicht onder vuur te liggen. Het verlies van organische stof gaat razendsnel. Onderzoeker Kuikman: “Het ophogen gaat met de snelheid van de fiets, het verlies gaat met de snelheid van een TGV-trein.”➤ Vrijwillig of verplicht?Kernvraag is of die verhoging van het organischestofgehalte vrijwillig of verplicht moet gebeuren. De overheid kan het verplichten, maar de ambtenaren zijn daar nog niet happig op. Zij redeneren dat het heel lastig te controleren is en lastig te meten valt. En is het niet de verantwoordelijkheid van de boer zelf om optimaal voor zijn bodem te zorgen, valt er in ambtelijke kring te horen. Dan klinkt zo’n Oostenrijkse vergoeding ineens heel ver weg.LTO zit op de lijn van vrijwillig met financiële prikkels. Denkbaar is ook dat het bedrijfsleven over de brug komt met voorwaarden, maar dan belandt het geheel al gauw in een soort weidegangdiscussie, of een discussie over toevoeging aan de KringloopWijzer.➤ Eenvoudige balansberekeningVrijwillig of verplicht, er zal dan door de boeren een koolstofadministratie moeten worden gevoerd. Het liefst een eenvoudige balansberekening. Achter de schermen praten het ministerie van EZ en Wageningen Research over een methodiek. ➤ Terug naar het begin Zo’n administratie houdt in dat boeren per perceel de uitgangssituatie, of nog liever de voorgeschiedenis vastleggen van wat het organischestofgehalte is. Een deel van de boeren beschikt over die gegevens. Vervolgens moet worden gekeken hoe zich dat op de langere termijn ontwikkelt. Dat wil niet zeggen dat er elk jaar grondmonsters moeten komen. Eens in de vijf tot tien jaar is voldoende om het verloop te berekenen. Wageningen, CLM en Louis Bolk hebben hiervoor het Klimaat+ systeem ontwikkeld: een soort boekhouding online van aan- en afvoer.➤ Zo kun je koolstof opslaanEr is een hele serie maatregelen mogelijk om het organischestofgehalte op peil te houden of te verhogen. De meeste zijn bekend. Een combinatie van maatregelen heeft het grootste effect. Kort gezegd komen ze op het volgende neer:✔biomassa toevoegen✔compost aanvoeren✔weinig of niet omploegen✔grasland in tact laten✔gewasresten na de oogst in de bodem brengen✔dierlijke mest gebruiken✔geschikte rotaties✔een vanggewas of groenbemester telen✔bodemleven stimulerenMeer organische stofDaarbij wordt het straks ook belangrijk om te kijken welke maatregelen het gunstigst zijn voor het vastleggen van koolstof. Zeker als daar vergoedingen tegenover staan. De ene maatregel zorgt voor meer koolstofopslag dan de ander. Verbeteren van de gewasrotatie staat hoog, met 1,2 ton CO₂ per hectare. Dan gaat het om minder rooivruchten, teelt van meerjarige gewassen als luzerne, en akkerland tijdelijk inzaaien met gras. Keerzijde is dat het minder economisch is. Geen grondbewerking levert 1,17 ton CO₂ op. Gewasresten achterlaten en onderploegen levert 0,8 ton op en no-tillage (niet ploegen) 0,6 ton. Een vanggewas/groenbemester is goed voor 0,4 ton en akkerrandenbeheer 0,19 ton.Verliezen vermijdenHet vermijden van verliezen is minstens even belangrijk. Bovenaan het lijstje prijkt het niet scheuren van grasland; daarmee blijft 3,6 ton CO₂ per hectare in de bodem vastgelegd. Jaarlijks wordt 100.000 hectare gescheurd of doorgezaaid (dat laatste is veel gunstiger).Belangrijk is ook om de waterstand op peil te houden. In dat kader is draineren of de waterstand verlagen in veengebieden voor het milieu nadelig. Berekeningen laten zien dat een waterpeil op 60 centimeter in veen leidt tot een emissie van omgerekend 19 ton CO₂ per hectare.Permanente mais op zandgrond levert een verlies op van 0,25 ton CO₂ per jaar, terwijl blijvend grasland juist zorgt voor 0,25 ton vastlegging. Met andere woorden, meer gras is voordelig voor koolstof. Kleigrond met gras legt de meeste koolstof vast. De Veenkoloniën en Flevoland bieden de meeste mogelijkheden om koolstof vast te leggen.➤ Ervaring van een boerBodemrijk heet het project van zo’n 25 boeren rond Eibergen en Haarlo. Zij zijn al vijf jaar druk in de weer met het verhogen van het organischestofgehalte. Vanaf volgend jaar willen ze zo mogelijk ook CO₂-vastlegging in het project betrekken. Hoe is nog een vraag.Een aspect daarbij is een eventuele vergoeding voor koolstofvastlegging. Een tientje per ton koolstof berekent CLM in een rapport als mogelijk bedrag. “Of dat hoog genoeg is en of een koolstofvergoeding helpt, hangt af van wat je moet doen. Is het een beetje flauwekul, dan helpt € 10 niet om boeren te motiveren”, stelt melkveehouder en Bodemrijk-voorzitter Bertus Hesselink uit Geesteren.Bertus Hesselink (61) uit Geesteren (Gelderland) heeft samen met zijn zoon een melkveebedrijf met 55 hectare, inclusief 20 hectare beheersgrond. Hij woont buiten het gebied van het project, maar levert wel biomassa en doet bestuurlijk mee. Het organischestofgehalte ligt op 5 à 6%. - Foto: Hans PrinsenTot nog toe is motivatie geen enkel probleem. “Het is leuk.” Hoewel pas op de langere termijn duidelijk wordt of het organischstofgehalte flink hoger wordt, heeft hij het gevoel dat het nu al werkt. “De opbrengsten zijn hoger. Er is iets minder last door verdroging en vernatting.”Het project, eerst onder de naam Gezond Zand, moest een antwoord geven op dalende mestnormen, drinkwaterwinning en schralere gronden. Het doel is om het organischestofgehalte van 1 en 3% op te hogen naar 5 tot 6%. Een hele klus. ➤ Terug naar het begin Meest toegepaste maatregel is het direct onderzaaien van een grasmengsel, als de mais kniehoog staat. Veel eerder dan gebruikelijk. Ook is er een proef met composteren en onderwerken van biomassa (bermmaaisel en houtsnippers), waaraan Bertus Hesselink meedoet. “Dan kom je in een oerwoud van regels terecht, waardoor het bijna niet mag. Wij laten zien hoe het wel kan en dat het kan.”➤Per hectare 200-400 ton CO₂Een gemiddeld Nederlands landbouwperceel op zand of klei bevat per hectare 50-100 ton koolstof (ofwel omgerekend ongeveer 200-400 ton kooldioxide (CO₂)) in de bovenste 30 centimeter.Zo’n bodem kan theoretisch jaarlijks nog eens een kwart ton koolstof per hectare (ofwel 1 ton CO₂) vastleggen. Een meer realistisch cijfer is gemiddeld 0,125 ton koolstof per jaar (ofwel een halve ton CO₂).Dat is nog altijd 1 miljoen ton CO₂ voor de 2 miljoen hectare landbouwgrond (bron: het rapport Verwaarden Goed Bodemkoolstofbeheer in de Landbouw van Alterra, CLM en Louis Bolk Instituut).