Wat stemt de boer? Onvrede over kabinet overheerst

Er is ruime keuze bij de Tweede Kamerverkiezingen op 17 maart. Wat stemmen boeren? Veel van hen zijn politiek op drift geraakt. Teleurstelling in het kabinetsbeleid overheerst, blijkt uit reacties van boeren verspreid over het land en uit verschillende sectoren.Agrarische ondernemers stonden lang bekend als redelijk honkvast en gehecht aan partijen als CDA, VVD of SGP. Vooral het CDA heeft van oudsher een grote boeren-achterban. Maar tijden veranderen. Wat nu overheerst is onvrede over het kabinetsbeleid.Veel boeren zijn klaar met Rutte III. Stikstofcrisis en discussies over zaken als klimaatbeleid en verduurzaming van de sector kleuren de stemming. De traditionele boerenpartijen zijn er niet populairder op geworden. Ook zitten er onder de boeren meer zwevende kiezers, blijkt uit peilingen. Het blijkt ook uit de interviews met verschillende boeren over hun plan voor het stemhokje.Melkveehouder Wieger Tseard van der Meulen (43) in Suawoude (Fr.). - Foto: Anne van der WoudeWieger Tseard van der Meulen: ‘Ben eigenlijk wel klaar met het CDA’Melkveehouder Wieger Tseard van der Meulen is eigenlijk wel klaar met het CDA. “Ze hebben de boeren echt verschrikkelijk in de steek gelaten.” Hij overwoog BBB maar durft een stem op die partij toch niet aan. Van der Meulen: “Ik ben bang voor een verloren stem op deze one-issuepartij.” Ook verwacht hij dat die partij te klein blijft om echt potten te kunnen breken.
Zijn vertrouwen in de politiek is de laatste anderhalf jaar – sinds de massale boerendemonstraties op het Haagse Malieveld – enorm gedaald. “Het kabinet heeft de boeren weggezet als criminelen.” Hij reageert helemaal fel als demissionair landbouwminister Carola Schouten (ChristenUnie) ter sprake komt. “Het gaat nu allemaal over die kindertoeslagenaffaire en wat daar allemaal mis ging, maar Schouten heeft ons destijds ten onrechte als fraudeurs weggezet”, zegt hij – verwijzend naar de I&R-affaire van drie jaar geleden.
Hij vindt dat de politiek de boeren voor de gek heeft gehouden als het om de stikstof gaat. Van der Meulen: “Ze willen gewoon niet dat het stikstofprobleem wordt opgelost. Er spelen achter de schermen grotere belangen mee.”
Het nieuws volgt hij goed via de nieuwszender Radio 1. Van der Meulen worstelt met zijn stemkeuze, maar uiteindelijk wordt het toch een stem op het CDA. “Ik heb gewoon geen beter alternatief. Ik hoop vurig dat die partij haar leven betert en een betere koers voor de boeren gaat varen.”Melkveehouder Linda Duijn-Kleijweg (35) in Middenbeemster (N.-H.). - Foto: Lex SalverdaLinda Duijn-Kleijweg: ‘Mijn zoon moet eerlijke kans krijgen om boer te worden’Boerin Linda Duijn-Kleijweg heeft er nog helemaal niet over nagedacht. “Ik moet me nog inlezen”, zegt ze. Met haar man en zwager runt ze een extensief melkveebedrijf. Ze werkt daarnaast drie dagen in de week bij de gemeente en toen ze hoorde dat er vrijwilligers nodig waren voor op het stembureau stelde ze zich meteen beschikbaar.
Maar over wat ze zelf gaat stemmen, twijfelt ze nog. Het zijn landelijke verkiezingen, maar ze zoekt het dichtbij huis. Zeker weet ze het nog niet, maar ze kent iemand van de BoerBurgerBeweging en denkt eigenlijk dat die het gaat worden – want ze wil afrekenen met het kabinetsbeleid. “De stikstofcijfers kloppen gewoon niet. Daar gaat het al mis.”
Aan haar kinderen moet ze uitleggen waarom de opmerking van de Partij voor de Dieren dat de veehouderij schuldig is aan corona niet klopt. “Dat gesprek heb je dan te voeren en dat staat me zo tegen”, zegt ze. En vervolgt: “Mijn zoon van zes moet later een eerlijke kans krijgen om boer te worden.” Twee jaar geleden heeft Duijn een nieuwe stal gebouwd en een koppeltje vee aangeschaft. “We durfden het risico te nemen en kijken naar wat er wel mogelijk is om toch het hoofd boven water te houden.”
Haar werk bij de gemeente brengt haar veel in contact met stedelingen. Ze heeft haar collega’s de boerderij laten zien en vertelt wat zij en haar familie doen. “Iedereen komt uit de stad en er is veel onkunde en onwetendheid. Je wordt zwart gemaakt voordat je wat hebt gedaan.”Freek Wibbelink (58), agrarisch werknemer in Steenderen (Gld.). - Foto: Tineke HoekstraFreek Wibbelink: ‘Ik hoop dat BBB zorgt voor nieuw elan in de politiek’Agrarisch werknemer Freek Wibbelink stemt op een nieuwkomer, de BoerBurgerBeweging (BBB). Anders stemde hij altijd VVD maar Mark Rutte heeft z’n stem niet nodig, vindt hij. Bovendien is hij wel klaar met het kabinetsbeleid. “Het beleid gaat alle kanten op en voordat je het weet wordt er over je rug beslist.”
Natuurlijk speelt bij zijn beslissing het stikstofbeleid een belangrijke rol, maar hij maakt zich ook zorgen over de steeds groter wordende kloof tussen burger en boer. Wibbelink woont en werkt al bijna dertig jaar bij melkveehouderij en fokker Massink in Steenderen. Op de winterdijk, dat is een fietspad door de weilanden, komt hij tijdens zijn werk regelmatig mensen tegen die zich afvragen wat die koeien in de stal doen en waarom die niet buiten lopen. “Die mensen hebben geen idee wat wij doen en sommigen reageren echt met chagrijn en veel onbegrip. Als ik de tijd krijg om het uit te leggen – dan snappen ze het beter.”
Wibbelink wroet geen verkiezingsprogramma’s door en volgt de politiek maar een beetje. Een lokale ‘gast’ van BBB trok positief zijn aandacht en krijgt nu zijn stem. Hij vindt dat ze het goed doen en hoopt echt dat ze ver komen. Wibbelink: “Ik hoop dat zij zorgen voor nieuw elan in de politiek. Dat er weer een klik komt tussen boeren en burgers en ook een eerlijke prijs en herwaardering voor ons product.”Willy Vos (60) is varkenshouder in Altforst (Gld.). - Foto: Henk RiswickWilly Vos: ‘Eigenlijk geen idee, moet me er nog eens goed in verdiepen’Willy Vos runt een biologische varkenshouderij in Altforst, gemeente West Maas en Waal. Vos behoort tot de zwevende kiezers. Hij twijfelt tussen de Partij voor de Vrijheid (PVV), de BoerBurgerBeweging (BBB) en de ChristenUnie, de coalitiepartij van landbouwminister Carola Schouten. “Nee ik stem niet op haar hoor”, zegt hij vlug. Hij is namelijk teleurgesteld in de coalitie. Als hij erover nadenkt liggen de eerste twee partijen meer voor de hand. Zijn overwegingen liggen voor de helft in de privésfeer. Daarin spelen zaken als immigratie en asielbeleid een grote rol.
Het CDA is als boerenpartij voor hem afgevallen. “Dat was mijn eerste stem, want dat hoorde vroeger zo. Je stemde hetzelfde als je ouders.” Nu is de partij wat hem betreft onbetrouwbaar en heeft niks geleerd. Vos strijdbaar: “De boeren zijn er zeker niets mee opgeschoten. Ze doen alsof, bedoelen ja, maar zeggen nee.”
Wat hij over de nieuwkomer BBB hoort en leest is in zijn ogen niet verkeerd. Toch kijkt hij de kat uit de boom – want hoeveel stemmen krijgen ze uiteindelijk? Hij gelooft er niet in. Dan toch maar de PVV? Hij aarzelt. De vorige keer stemde hij op Forum voor Democratie, maar daar is naar zijn mening niets meer van over. Vos: “Dat gaat hem echt niet worden. Ze komen ook niet meer op voor de boeren trouwens, dus daar ben ik klaar mee.” Hij weet het nog niet. “Eerlijk, ik heb geen idee. Ik moet me er nog maar eens goed in verdiepen.”Edwin Veldhuijzen (50) is melkveehouder in Zoeterwoude (Z.-H.). - Foto: Fred LibochantEdwin Veldhuijzen: ‘Er is een verkeerd beeld over boeren ontstaan’Melkveehouder Edwin Veldhuijzen uit Zoeterwoude vindt het tijd voor een ander geluid. “Het CDA heeft ons laten vallen en dat neem ik ze echt kwalijk. Hij stemt op de BoerBurgerBeweging (BBB) – want de polarisatie tussen burgers en boeren is enorm en het platteland wordt in zijn ogen vergeten. De gevestigde partijen hebben het laten gebeuren en zijn vertrouwen in de politiek is helemaal verdwenen. Veldhuijzen: “Er is een verkeerd beeld over ons ontstaan, maar de materie – stikstofwetgeving – is zo ingewikkeld dat het ook voor ons niet is uit te leggen.”
Hij is voorzitter van de Groene Hart Coöperatie – waarbij dertig boeren zijn aangesloten en die de eigen streekproducten vermarkt. Naast zijn melkvee heeft hij een zuivel- en een kampeerboerderij. Hij werkt 80 uur in de week en nog is het de vraag of hij eind van de maand de rekeningen kan betalen. “Het is keihard werken met een marge van nul.”
Wel wil hij nog een jaar of vijftien door – want het bijltje erbij neergooien? Dat zeker niet. Hij is daarom ook lid geworden van de nieuwe partij. Een verloren stem is het volgens hem zeker niet. Zijn bedrijf ligt midden in de Randstad en hij hoopt meer stedelingen te bereiken met een eerlijk verhaal. “Ik ben somber over de toekomst van onze sector – maar hoop echt dat deze belangenpartij van de grond komt.”Nek-aan-nekraceEen opiniepeiling van Agridirect wijst op een nek-aan-nekrace tussen CDA en BBB als het om de boerenstem gaat. Beide zouden op een kwart van de boerenstemmen kunnen rekenen. Voor het CDA overigens nog steeds een fors verlies ten opzichte van de 41% in maart 2017. De VVD daalt van een kwart naar 15%, SGP van 17 naar 11%. Nieuwkomer JA21 kwam vorige week op 6%, iets meer dan FvD, waarvan de partij een afsplitsing is.Volgens Agridirect zijn er grote verschillen tussen sectoren en provincies. BBB doet het vooral goed in de varkens- en pluimveesector en veel minder goed in de tuinbouw. In de tuinbouw is de VVD de grootste partij met 27%. Het CDA blijft het traditioneel goed doen in Brabant en Limburg. BBB doet het vooral goed in Gelderland en Overijssel en scoort verdeeld naar leeftijd het hoogst bij stemmers van 41 tot 50 jaar. Het CDA krijgt de meeste stemmen in de categorie van 60 jaar en ouder.Nieuwe partijenDe beide nieuwe partijen BBB en JA21 hebben met respectievelijk Caroline van der Plas en Jan Cees Vogelaar – bekende figuren uit de sector – stemmentrekkers. Vogelaar (JA21) wil met (boeren-)voorkeurstemmen in de Kamer komen. Hij staat op plek zeven en heeft daarvoor ruwweg 20.000 stemmen nodig. Hij is dé landbouwman van deze partij.BBB is te kenschetsen als een ‘one issue partij’, een partij met focus op één specifiek onderwerp: landbouw- en plattelandsbeleid. Dat roept altijd de vraag op hoe effectief en kansrijk dat is. Gerrit Voerman, hoogleraar Nederlandse politiek aan de Rijksuniversiteit Groningen: “Zo’n beweging die gericht is op een sector heeft te maken met een beperkt electoraat. En van die kleine groep vallen er ook nog kiezers af, omdat die op een andere partij stemmen. Maar als ze in de Kamer komen dan kunnen ze de aandacht naar zich toetrekken en ook andere partijen voor hun thema’s interesseren en zo het beleid beïnvloeden.”Op welke partij stemmen deze boeren?Hendrikus van Wijk (67), akkerbouwer in Godlinze (Gr.), zit middenin het aardbevingsgebied in Noord-Groningen. Hij heeft geen opvolger en is na 45 jaar boeren aan het afbouwen. Hij verbouwde tarwe, suikerbieten en consumptie-aardappelen op 85 hectare, maar heeft nu nog 25 hectare tarwe over en verhuurt daarnaast nog 10 hectare. Hij stemt CDA. “Bij de linkse partijen moeten we zeker niet zijn”, stelt Van Wijk. Hij volgt de verkiezingsdebatten en kijkt ook regelmatig naar de livestream van de Tweede Kamer.
Bij veel politieke partijen is te weinig aandacht voor een sterke agrarische sector, vindt de akkerbouwer. “Het ontbreekt aan landbouwdeskundigen in de Tweede Kamer.” Afrekenen met het kabinetsbeleid is niet aan de orde. “Bij melkveehouders speelt de mest- en de stikstofwetgeving veel meer dan bij ons.” Daarnaast wordt het landbouwbeleid volgens hem vooral in Brussel bepaald. Van Wijk ziet geen heil in de nieuwe partijen want dat leidt tot versplinterde politiek en is een verloren boerenstem, is zijn opvatting.

Willem van der Linden (41), melkveehouder in Tienhoven (U.), stemt SGP en doet dat uit rotsvaste christelijke overtuiging. Natuurlijk ziet hij dat het kabinetsbeleid kwaad bloed zet en dat ook de SGP uiteindelijk bakzeil haalde en stemde voor de stikstofwet. “Maar een tegenstem zou nog erger uitpakken voor bedrijven”, stelt hij. “Er is echt wat aan de hand en ik zie ook dat veel collega-boeren teleurgesteld zijn in de politiek. Maar je moet soms meebewegen om wat voor elkaar te krijgen. Allemaal moeten we water bij de wijn doen, anders bereik je niks.”
De versnippering van de politiek stuit hem tegen de borst. “Het is echt krankzinnig dat er zoveel partijen meedoen. Dat bij elke zucht tegenwind er weer iemand afsplitst en zelf een partij begint. Kiezers zijn geen los zand.” De SGP is voor Van der Linden – groot geworden met het geloof – een stabiele factor. “Ik ben 41 en nog niet bezig met mijn opvolging. Ik kies mijn eigen koers en wil nog zeker veertig jaar boer blijven.”

Voor Jaap Schep, melkveehouder in Bergambacht (Z.-H.), is de keuze niet zo moeilijk, al heeft hij zich de laatste paar jaar wel echt zorgen gemaakt over zijn partij: het CDA. “Ze hebben de boerenbelangen verkwanseld”, zegt hij. Toch legt hij zich niet neer bij die constatering en staat dit keer zelfs op de lijst – voor het eerst en op plek 69. “Ik heb geen ambities hoor, maar ik vond dat ik in beweging moest komen.” De onvrede stapelde zich bij hem op en het boerengevoel binnen het CDA werd steeds minder, merkte hij. Toch ziet Schep lichtpuntjes. “Het was zoeken, maar er zitten nog ‘vrienden’ tussen. Mensen die het landbouwbeleid naar een hoger niveau kunnen tillen.”
Hij heeft een intensief melkveebedrijf en een kaasboerderij in het veenweidegebied in het Groene Hart. Schep: “Ik kan echt wakker liggen – dat we hier in de veenweiden letterlijk en figuurlijk onder water gaan.” Diplomatiek: “Laat ik het zo zeggen: mijn vertrouwen in de politiek is niet toegenomen.” Hij overwoog zelfs om zijn lidmaatschap uit protest op te zeggen.
Schep is letterlijk en figuurlijk een man van de polder, van overleg en resultaat gericht. Niet demonstreren, maar de samenwerking zoeken. Er niet met een gestrekt been ingaan. “Als ik zie wat ik in al die jaren heb bereikt, dan past het op een A4tje, maar had ik het anders moeten doen? Had ik op het Malieveld moeten staan? Ik denk het toch niet.”