Vervanging zeugen niet zomaar omlaag

De vervanging van zeugen is al jaren stabiel. Ondanks fokkerij blijft er verschil in productiviteit van jonge en oude zeugen. Dat wordt zelfs groter.Het percentage vervanging van zeugen ligt landelijk al jaren op een niveau van rond de 42%. Tussen bedrijven is het verschil wel groot; van minder dan 30% tot bedrijven met meer dan 60% vervanging per jaar. Uit cijfers van Agrovision blijken geen duidelijke verbanden tussen het percentage vervanging, de technische resultaten en het saldo. Een hoge vervanging is te vinden in de categorie bedrijven met de laagste saldo’s, maar ook bij de bedrijven met de hoogste. Wel lijkt het dat bedrijven die zelf gelten fokken, een wat hogere vervanging van de zeugen aanhouden. Deze fokken meestal wat ruimer op en vinden het zonde goede gelten te laten slachten.Elders afvoer hogerOverigens is de vervanging in Nederland nog relatief laag; in veel andere varkenslanden ligt de afvoer een stuk hoger, blijkt uit gegevens van InterPig. Zo vervangen zeugenhouders in Denemarken en de Verenigde Staten jaarlijks 55% van de zeugen. Dat is onder andere te wijten aan een hoger sterftepercentage onder de zeugen. In Denemarken is recentelijk een programma gestart om de uitval te verlagen, onder andere door terugkoppeling van data uit de slachterij. Ook in Nederland loopt de uitval door sterfte gestaag op, ziet Theo Geudeke, varkensdierenarts bij Gezondheidsdienst voor Dieren (GD). “We krijgen daarover steeds meer vragen uit de praktijk. We weten niet waardoor het komt.”Productieniveau gestegenTheoretisch zou het voordeel moeten opleveren om zeugen langer mee te laten gaan. Immers, de opfokkosten van een gelt blijven hetzelfde. Tussen de kosten van een gelt en opbrengst van een slachtzeug zit volgens KWIN al gauw € 110. Minder gelten inzetten betekent lagere kosten per zeug en geproduceerde big. Dat zou per definitie moeten leiden tot voordeel door een lager vervangingspercentage.Echter, naast het verlagen van opfokkosten moet de zeugenhouder rekening houden met verschillen in productieniveau. Zeugen van de derde, vierde en vijfde worp hebben de hoogste productie. Daarna neemt het aantal doodgeboren biggen toe, zijn koppels gemiddeld minder uniform en holt de kwaliteit van de uier achteruit. Het grootbrengend vermogen van de zeug en de kans op een echte misser neemt dus recht evenredig toe met het aantal worpen.Optimale leeftijdsopbouw zeugenstapelMede dankzij fokkerij is het productieniveau van zeugen wel gestegen, maar de onderlinge verschillen tussen worpen zijn gebleven. Met andere woorden: het hele productieniveau is opgetild, met behoud van verschillen tussen pariteiten. Dat heeft tot nu toe geen gevolgen voor de optimale leeftijdsopbouw van de zeugenstapel, dus zoveel mogelijk zeugen in de optimale leeftijd. “Meer worpen per zeug is wel mogelijk”, aldus Jos Kneepkens, adviseur bedrijfsvoering en economie bij Topigs Norsvin. “Maar de problemen met onder andere geboortes en uier zijn altijd groter bij oudere zeugen.” Uit analyses blijkt volgens Kneepkens een ideale vervanging van 36% plus de uitval van de zeugen. Bij deze vervanging zijn er gemiddeld 18% eersteworps zeugen. Bij een sterfte van 6% komt de totale uitval uit op 42%. Dat is precies het landelijk gemiddelde.Structurele en gelijkmatige aanvoer van gelten is nodig om de zeugenstapel stabiel te houden. De gelten mogen iets tegen de zeugenstapel aandrukken. Foto: Henk RiswickGenetische vooruitgangEen aspect van het economisch optimum dat de laatste jaren meer aandacht krijgt, is de genetische vooruitgang. Gelten zijn genetisch zoveel beter dan oude zeugen dat die meerwaarde het optimale vervangingsmoment naar voren haalt. Dat is vooral te danken aan genomic selection waardoor fokbedrijven sneller en betrouwbaarder kunnen selecteren. De ontwikkelingen gaan nog steeds door.Genetische vooruitgang zit in het aantal biggen, maar ook in de kwaliteit ervan. Afhankelijk van de bedrijfsopzet en afspraken met de afnemer komt dat in meer of mindere mate ten goede van de zeugenhouder. Topigs Norsvin rekent dat een gelt vandaag 1,7 biggen méér in haar leven produceert dan een achtseworps zeug in dezelfde afdeling. Biggen van deze gelt hebben door genetische vooruitgang bovendien € 1,40 per big economische meerwaarde dan een big van een oudere zeug. “En dat verschil tussen jonge en oude zeugen zal de komende jaren alleen maar groter worden”, verwacht Kneepkens. Dat zet volgens hem een steeds grotere rem op de noodzaak om oudere zeugen aan te houden. Daar komen voordelen van jonge zeugen nog bovenop, zoals een lager voerverbruik en lagere arbeidskosten door betere uiers en uniformere koppels.Het mag niet zo zijn dat zeugen moeten vertrekken, omdat er toevallig gelten klaarstaan.Optimale opbouwVanwege de ideale opbouw van de zeugenstapel en voordelen van genetische vooruitgang heeft vervanging een optimum. Toch moeten zeugenhouders altijd kritisch zijn op de aan- en afvoer, benadrukt Geudeke. Ze kunnen op de eerste plaats zoeken naar een optimale opbouw van de zeugenstapel. Dat betekent dat aanvoer en beschikbaarheid van gelten regelmatig tegen het licht moet worden gehouden. Het is goed dat een systeem strak draait, maar het mag volgens Geudeke niet zo zijn dat zeugen moeten vertrekken omdat er toevallig gelten klaarstaan om ze te vervangen.Vervanging door gezondheidsproblemenVerder is het altijd gunstig om de gedwongen vervanging door gezondheidsproblemen te verlagen. Uit cijfers van GD blijkt dat vruchtbaarheid, beenwerkproblemen inclusief klauwen en slechte uiers een belangrijke reden van afvoer zijn. Ook gaat nog altijd 11% van de afgevoerde zeugen dood. Dat is ongeveer 6% van het totaal aantal zeugen per jaar. Volgens Geudeke is op het gebied van vruchtbaarheid al veel verbeterd. “In 1990 verliet van alle afgevoerde zeugen 11% vanwege slechte berigheid het bedrijf, nu is dat nog maar 3%.” Hij ziet vooral mogelijkheden op het gebied van beenwerk en sterfte. Dat zijn ook voor de fokkerijorganisaties structurele aandachtsgebieden waar zeugenhouders van kunnen profiteren.Constante vervangingKneepkens benadrukt het belang van een constante vervanging en om daar het systeem op in te richten. Niks is zo funest voor gezondheid en productieniveau als een onstabiele zeugenstapel. Dat betekent ook niet minder ruimen als de biggenprijs laag is. Rust in het systeem is volgens Kneepkens verder onlosmakelijk verbonden aan een ideale opfok, quarantaine en adaptatie van gelten. Met name wat betreft die laatste twee is volgens hem op veel bedrijven nog veel te halen. “Een schatting is dat 30% van de varkenshouders dat goed in de vingers heeft.”Goed selecteren is secuur kijkenGedwongen vervanging: let goed op het uierpakket en de spenen.Als biggen tijdens het zogen spenen links laten liggen, duidt dat op een slechte speen of uierpakket. Voor het beenwerk zijn kreupele zeugen en dieren die blijven zitten belangrijk. Dikke of ontstoken klauwen geven vaak blijvend letsel. Sterk vermagerde, grauwe zeugen hebben minder krediet dan een gezonde zeug in topconditie. Laat ook het karakter van de zeug een rol meespelen bij de selectie.Vrijwillige vervanging: hou bij deze vervanging altijd het productieniveau van het bedrijf in het achterhoofd. In de praktijk worden verschillende selectiestrategieën voor de vrijwillige vervanging gebruikt. Vooral het niveau van de gelten is belangrijk. Hoe ouder de zeug, hoe zwaarder het aantal levend geboren biggen doordrukt op de beslissing om ze op te ruimen. Stel eventueel een maximaal aantal worpen vast.Algemeen: laat prijzen niet te zwaar meetellen bij de beoordeling of zeugen mogen blijven. Nu minder vervangen betekent op termijn een gat in de optimale leeftijdsopbouw. Een gelijkmatige aanvoer van gelten is belangrijk. Ze mogen iets tegen de zeugenstapel aandrukken maar de zeugen er niet uitdrukken. Analyses per worpnummer geven inzicht in de prestaties.