Verkiezingsstrijd om energie en klimaat

De toekomst van de landbouw, in het bijzonder die van de veehouderij, was al eerder speelbal van de provinciale politiek. In de aanloop naar de verkiezingen van 20 maart draaide het in de verkiezingscampagnes voor waterschap en provincie allemaal om energie en klimaat.Verkiezingen in cijfers570 statenleden worden op 20 maart verkozen89 zetels voor CDA en VVD in heel Nederland7 provincies met VVD als grootste partij55 zetels maximaal in de Provinciale Staten21 waterschappen in NederlandWaar ging het over bij de verkiezingen van 20 maart?De stop op de geitenhouderij, de aanleg van zonneakkers, de doorwerking van het klimaatbeleid – het zijn stuk voor stuk onderwerpen die terugkomen in de provinciale politiek en soms op het niveau van de waterschappen. Kunnen er nog windmolens worden geplaatst? Hoe hoog mogen die zijn? En waar mogen ze komen? De weerzin tegen windmolenparken met hoge windmolens neemt met elk nieuw plan toe. Mogen er nieuwe vergisters bij komen, en waar dan? Kan landbouwgrond worden omgezet in parken met zonnepanelen? _{Tekst gaat verder na de foto.} Het plaatsen van een kleine windmolen bij een akkerbouwer in Nieuwwolda, Groningen. Niet in alle provincies zijn dit soort windmolens gewenst. - Foto: Koos van der SpekTijdens een provinciaal verkiezingsdebat in het Overijsselse Dalfsen bleek dat de kwestie van de zonneweides behoorlijk kan oplaaien. VVD-statenlid Gert Brommer wilde nog net niet pleiten voor een verbod op de zonneakkers, maar het idee om her en der in het buitengebied hele percelen met zonnepanelen te creëren, kreeg van hem de rode kaart. “Er zijn nog genoeg daken vrij om de eerste slag te maken. We geven de panelencowboys veel te gemakkelijk de ruimte om landbouwgrond te benutten”, vindt hij. Het ontlokte debatleider Gert-Jan Oplaat de vraag of de VVD’er dan ook wilde gaan voorschrijven welke teelten wel en niet toegestaan zouden worden. Brommer: “Dat is een keuze voor de boer, maar als je zonnepanelen plaatst, verander je de bestemming.”Lees ook: ‘Boer op verkiesbare plaats geeft duidelijkheid’
Provincies ondersteunen het nationale energieakkoord. Dat kan ook betekenen dat provincies eisen gaan stellen aan ondernemers met ontwikkelingsplannen: als dat niet energiezuinig of energieneutraal kan, zullen provincies minder scheutig zijn om ermee in te stemmen. Ook de waterschappen hebben een voornemen om hun verantwoordelijkheid in de energietransitie te nemen. De waterschappen streven ernaar om in 2020 40% van de benodigde energie, zelf op te wekken.Waterschap moet zich aanpassen aan klimaatveranderingWaterschappen zien voor zichzelf een belangrijke rol weggelegd in het klimaatbestendig maken van het platteland. De verwachting is dat de komende jaren perioden van extreme droogte of extreme regenval vaker zullen voorkomen.
Hiervoor is door overheden op alle niveaus veel geld uitgetrokken. De waterschappen nemen hiervan € 300 miljoen voor hun rekening.
Getriggerd door de extreem droge zomer van 2018 en hevige regenbuien die daarvoor plaatsvonden, worden de komende jaren plannen gemaakt om dit geld een bestemming te geven. Waar het in voorgaande jaren vooral ging om het zo snel mogelijk afvoeren van wateroverschotten, moet nu nagedacht worden over waterberging.
Belastingstelsel
De waterschappen werken samen aan een vernieuwing van het stelsel van waterschapsbelasting. Voor boeren waren er plannen de lasten fors te verhogen, die zijn later afgezwakt. De besluitvorming is eind vorig jaar een half jaar op pauze gezet, maar het komende jaar gaat de discussie over de waterschapslasten door. De waterschapsbesturen bepalen uiteindelijk zelf hoe de precieze invulling van het stelsel in het eigen werkgebied wordt uitgewerkt.
Waterpeil
Een typisch waterschapsonderwerp, is het bepalen van het waterpeil. In de veenweidegebieden kan het verhogen van het waterpeil ingrijpende gevolgen hebben voor het al dan niet mogelijk maken van landbouw. Dit is een politieke beslissing, waarbij de belangen van boeren en natuur worden afgewogen. Net zo politiek is de beslissing om, in tijden van waterschaarste, al dan niet een beregeningsverbod af te kondigen.
Verzilting
Vooral in de kustprovincies krijgt verzilting van het grond- en/of oppervlaktewater steeds meer aandacht in de waterschapspolitiek. Waar sommigen vinden dat met technologische maatregelen het zoute water moet worden teruggedrongen, of zelfs het water moet worden ontzilt, vinden anderen dat boeren moeten leren werken met zout water.Bodemdaling tegengaanAls er 1 onderwerp is waar de verkiezingen voor de waterschappen en de Provinciale Staten bij elkaar komen, is dat de bodemdaling. In een groot aantal provincies en waterschappen (Friesland, Noord- en Zuid-Holland, Utrecht en Overijssel) speelt de problematiek. Er wordt hard nagedacht over manieren om de bodemdaling tegen te gaan, en daarmee schade aan huizen, gebouwen, wegen en leidingen te voorkomen en tegelijk de uitstoot van broeikasgassen te beperken.De bodemdaling en het lage waterpeil werden afgelopen zomer actueel door de droogte. Niet alleen in de landbouw woedt inmiddels een discussie over de mogelijkheden en onmogelijkheden van peilverhoging in de veenweidegebieden.Maatregelen die kunnen worden genomen om bodemdaling te voorkomen, komen niet alleen vanuit de waterschappen. In het regeerakkoord van de huidige coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie wordt de veenweideproblematiek ook gemarkeerd. In het klimaatakkoord van de landbouwtafel worden onderwaterdrainage en waterpeilverhoging genoemd als maatregelen om de bodemdaling en daarmee ook de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan.Provincies krijgen daar een belangrijke rol in. Zij zullen veenweide-programma’s opstellen in de lijn van het nationale beleid. Bovendien zijn provincies toezichthouders van de waterschappen.Boer, provincie en waterschap werken aan agrarisch waterbeheerBelangen van provincies, boeren en waterschappen komen bij elkaar in het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer. Met het deltaplan krijgen boeren handvatten om de erfafspoeling van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen te voorkomen en tegelijk worden maatregelen genomen om te zorgen dat sloten niet droogvallen in tijden van neerslagtekort en het water voldoende wordt afgevoerd in tijden van overvloed. Met inzet van Europese gelden voor plattelandsontwikkeling zijn in verschillende provincies projecten opgezet.Nederlandse invulling geven aan Europees landbouwbeleidDit jaar nog zullen de provincies knopen moeten doorhakken over de manier waarop zij hun invulling geven aan de nationale strategische plannen voor het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Het nieuwe Europese landbouwbeleid dat vanaf 2021 het huidige beleid vervangt, biedt nationale overheden veel meer mogelijkheden eigen beleid te ontwikkelen en daarvoor Europees geld te gebruiken. Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is ondertussen al volop met de provincies in de slag over de manier waarop daar vorm aan moet worden gegeven. Dan gaat het bij voorbeeld om behoud en verbetering van de biodiversiteit in en om landbouwgronden, de (verplichte) samenwerking van boeren bij nieuwe vormen van (agrarisch) natuurbeheer, maar ook om de steun aan jonge boeren en de ontwikkeling van nieuwe teelten.Lees ook: Werken aan verstandhouding boeren en burgers
Hoog oplopende emoties in provinciesIn weinig provincies zijn de gemoederen de afgelopen 4 jaar zo hoog opgelopen als in Noord-Brabant, waar boeren in protest naar het provinciehuis togen om hun afkeer van het beleid te tonen. Provincies kunnen hun eigen prioriteiten stellen, zoals Noord-Brabant dat de afgelopen periode heeft gedaan. Met een extra steng beleid bij de afgifte van de natuurvergunningen (Programma Aanpak Stikstof), de staldering (verdere concentratie van intensieve veehouderij tegengaan) en de aanscherping van milieueisen aan bestaande stallen heeft het Brabantse provinciebestuur de afgelopen jaren geen vrienden gemaakt in de landbouw.Voor het eerst in 40 jaar is CDA in 2015 buiten het college gezet, waarmee opeens ook de korte lijnen tussen de landbouwbehartiging en het Brabantse provinciebestuur waren afgesneden. Dat SP-gedeputeerde Johan van den Hout in een interview bij Omroep Brabant zei dat de agrarische bedrijfsvoering schadelijker is voor het milieu dan het grote aantal drugsdumpingen in de provincie, maakte de verhoudingen er niet beter op. Maar ook het Brabantse CDA is niet kritiekloos, als het om de landbouw gaat. De landbouw moet vernieuwen, staat in het verkiezingsprogramma, en familiebedrijven hebben de toekomst. “Er dient streng opgetreden te worden tegen degenen die hardnekkig blijven hangen in oude verdienmodellen”, schrijven de christendemocraten in het Brabantse verkiezingsprogramma.Provinciestem telt mee in Den HaagDe stembussen zijn inmiddels weer gesloten. In zaaltjes, op markten, in de media is volop campagne gevoerd. Landelijke partijen zetten hun kopstukken in, ook al gaat het om verkiezingen voor Provinciale Staten en de waterschappen.
In de 12 provincies worden in totaal 570 statenleden gekozen, die op hun beurt de 75 Eerste Kamerleden kiezen. De stem van Provinciale Statenleden voor de Eerste Kamer is een ingewikkelde procedure, waarbij de stem van Statenleden uit verschillende provincies een ander gewicht kan hebben, al naar gelang het aantal stemmen dat in een provincie is uitgebracht. Het aantal stemmen per provincie verschilt: Zeeland heeft het kleinste aantal Statenleden: 39. 4 provincies (Gelderland, Noord-Brabant, Noord-Holland en Zuid-Holland) hebben het maximale aantal statenleden (55).Hoe deden partijen het in de peilingen?Ier was een tendens waar te nemen, die in elk geval aangeeft dat de huidige coalitie (VVD, CDA, D66 en ChristenUnie) de meerderheid in de Eerste Kamer (nu nog 38 van de 75 zetels) gaat verliezen. Van de coalitiepartijen doet alleen ChristenUnie – de partij van landbouwminister Carola Schouten – het beter dan 4 jaar geleden. D66 en CDA verliezen; VVD schommelt rond het huidige zetelaantal. Forum voor Democratie en Denk staan op het punt zetels in de Eerste Kamer te verwerven.Nu de meerderheid voor het kabinet in de Eerste Kamer wegvalt, betekent dat niet dat daarmee het fundament onder de huidige coalitie is weggeslagen. Ook het vorige kabinet Rutte (VVD/PvdA) slaagde erin steun bij andere partijen te verwerven. Maar in de huidige politieke constellatie is dat minder eenvoudig. Het vorige kabinet kon steun zoeken bij partijen die ideologisch tussen de 2 coalitiepartners in stonden (CDA, D66, ChristenUnie). Het huidige kabinet moet voor een meerderheid in de Eerste Kamer steun zoeken aan de linkerflank (GroenLinks, PvdA) of de rechterflank (SGP, Forum voor Democratie, 50Plus).Verkiezingscampagne is afgelopenOndertussen is de verkiezingscampagne weer voorbij. Zo bezocht een delegatie van VVD-volksvertegenwoordigers het melkveebedrijf van Frans Antonides in het Friese Holwerd. Melkveehouder en VVD-kandidaat Marten Dijkstra was een van de deelnemers aan een discussie in kleine kring, waaraan ook Kamerlid Aukje de Vries en Europarlementariër Jan Huitema deelnamen. Dijkstra hoort bij het slag ondernemers dat vindt dat de alsmaar voortgaande schaalvergroting in elk geval voor hem niet per se de oplossing is. _{Tekst gaat verder na de foto.} In het kader van de verkiezingen bracht Europees Parlementariër Jan Huitema (VVD), hier links in beeld, een werkbezoek aan de melkveehouderij van Frans Antonides in Holwerd. - Foto: Jan Willem van VlietLandelijke partijen kiezen in de media vaker een landbouwonderwerp om zich mee te profileren. De rol van vlees in het klimaatbeleid, de veenweideproblematiek en volgens sommige partijen de toenemende kritiek op de sector, zijn onderwerpen waarmee politici stemmen probeerden te trekken. In veel provincies zijn in de aanloop van de verkiezingen landbouwdebatten georganiseerd. Partijen wilden hun visie op de toekomst voor de landbouw te schetsen.Provincies als Utrecht, Friesland en Gelderland hebben de afgelopen jaren al gewerkt aan een visie voor de landbouw. Woorden als natuurinclusief, duurzaam, toekomstbestendig en circulair worden hierbij genoemd. Invulling ontbreekt nog. Wetende dat de boer daar ook aandacht voor heeft, laten de verkiezingskandidaten maar al te graag zien hoe goed zij het met de landbouw voor hebben.Mede-auteurs: Jan BraakmanenMarleen Purmer