Vee en bodem spil in klimaatdebat

Moet de veestapel krimpen? Krijgen boeren straks betaald voor het vastleggen van koolstof? Hoe zit dat nou precies met methaan in de korte kringloop? Drie cruciale vragen over landbouw en klimaat nader belicht, terwijl het kabinet broedt op maatregelen.De maatregelen die de landbouw moet nemen om aan het klimaatakkoord te voldoen, moeten eind deze maand duidelijk worden bij de vaststelling van het klimaatakkoord. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) concludeerde eerder dat de voorgestelde maatregelen met 6 Mton aanzienlijk meer CO₂-reductie opleveren dan de opgelegde doelstelling voor de landbouw van 3,5Mton CO₂.Landbouwtafel praat meeHet kabinet grijpt deze kans en trekt extra geld uit om de landbouw hierbij te helpen. Over hoeveel geld er precies komt en welke maatregelen genomen worden, wordt onderhandeld. Het kabinet is aan zet, maar vertegenwoordigers van de landbouwtafel praten wel mee over de mogelijkheden. Compleet nieuwe maatregelen die niet in het concept-klimaatakkoord staan, zijn niet te verwachten. Uitbreiding van bestaande maatregelen, zoals de warme sanering van de varkenshouderij, worden niet uitgesloten.Methaan in de kringloopSinds het begin van de klimaatdiscussie is de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) kritisch op de focus op uitstoot van methaan door vee. “In de broeikasgascijfers wordt alleen gekeken naar de bruto-uitstoot van vee, niet naar de vastlegging van diezelfde koolstofcomponent in de bodem en gewassen. Een koe maakt die koolstofcomponent uit methaan niet zelf”, vertelt Femke Wiersma, beleidsmedewerker van de NMV._{Lees verder onder de tweet.}@NMVnieuws@FemkeMarijeW geeft inleiding over koe&klimaat. pic.twitter.com/6mKd9qTID3— Marion Logtenberg (@logtenberg47) 21 maart 2019KlimaatveranderingGeowetenschapper Jerry van Dijk van de Universiteit Utrecht, is door de NMV benaderd en legt uit: “Een koe maakt inderdaad zelf geen koolstof, die is via het voer – dus via de gewasopname – binnengekomen. De koolstof komt weer vrij als CO₂ en methaan.”Geowetenschapper Ko van Huissteden, verbonden aan de Vrije Universiteit met specialisatie op het gebied van koolstofcycli en klimaat, herkent zich niet in de redenering van de NMV. Het aandeel methaan in de korte kringloop is klein. “Methaan heeft een gemiddelde verblijftijd van 12,4 jaar in de atmosfeer en vervalt dan in onder andere CO₂. Dus ja, het is een circulair proces. Maar wat klimaatverandering betreft, heeft methaan in die relatief korte verblijftijd een grote impact”, aldus Van Huissteden. Over een periode van 100 jaar is de impact van 1 ton methaan 34 keer groter dan van CO₂.Vastlegging van koolstofBuiten de landbouwkringloop zijn er nog meer processen die broeikasgassen produceren: dieselgebruik, de productie van kunstmest en lachgas, dat 265 keer sterker is dan CO₂, en bemesting. Dit bevestigt Van Dijk: “Toch is het interessant om onderzoek te doen naar de vastlegging van koolstof, om meer inzicht te krijgen in de kringloop van koolstof in de landbouw. Dit is afhankelijk van heel veel factoren zoals grondsoort, gewas en teeltmanagement. Daar is nog veel kennis te halen.”_{Lees verder onder de foto.}Grazende koeien zijn een belangrijke speler in de kringloop van koolstof, die via CO2 en methaan weer in de lucht terechtkomt. - Foto: Roel DijkstraKoolstof in de bodemKees van Zelderen, portefeuillehouder Klimaat bij LTO Nederland, is de klimaatonderhandelingen ingegaan met het motto: de bodem is de gamechanger. “Gras, graan en bomen kunnen veel CO₂ opslaan”, aldus Van Zelderen. Een kleine tegenvaller was dus de analyse van Planbureau voor de Leefomgeving; het rapport stelde dat de opslag van koolstof in de bodem lastig te meten is. In de analyse noteerde het planbureau dus 0 effect.Toch blijven velen geloven in maatregelen om organische stof in de bodem te verhogen. “Dat is niet alleen goed voor het klimaat, maar ook voor de bodem zelf”, vertelt Keimpe van der Heide, bij de Nederlandse Akkerbouw Vakbond (NAV) dossierhouder klimaat.Volgens de NAV zijn er wel degelijk cijfers beschikbaar over het vastleggend vermogen van akkerbouwbodems. “Per jaar kun je met een hectare zo’n 500 tot 800 kilo CO₂ vastleggen in de bodem”, aldus Van der Heide. “Dit is natuurlijk afhankelijk van grondsoort, bouwplan en de huidige werkwijze.”Cool Farm ToolDe NAV raadt het gebruik van de Cool Farm Tool aan. Dit rekenmodel is ontwikkeld door de universiteit van Cambrigde. Als boer kun je precies zien aan welke knoppen je kunt draaien op bedrijfsniveau. Bijvoorbeeld: de CO₂-uitstoot van een hectare bouwland op zandgrond heeft een gemiddelde emissie van 2.000 kilo CO₂, met gangbare werkwijze. Het zaaien van een vanggewas en niet-kerende grondbewerking zet deze uitstoot op 1.100 kilo CO₂.”Omvang veestapelDe omvang van de veestapel blijft een heet hangijzer in de klimaatdiscussie. Het kabinet wil hier niet actief op sturen, maar sluit niet uit dat krimp het gevolg zal zijn van andere maatregelen. Nu het kabinet de meerderheid in de Eerste Kamer kwijt is, kan de invloed van GroenLinks en PvdA in dit dossier groter worden. Deze partijen zijn wel voorstander van actief sturen op een kleinere veestapel. Vooralsnog beweegt het kabinet hierin niet. Schouten roept de oppositiepartijen op oog te hebben voor de boer, die de afgelopen jaren altijd de richting is opgestuurd dat groei nodig is voor verduurzaming.Vernatting veenweideBehalve maatregelen op het boerenerf, wordt ook ingezet op vernatting van veenweide en het aanplanten van productiebos in de klimaatplannen. Betekent dit dan niet automatisch een krimp van de melkveestapel? Volgens Wagenings veehouderij- en klimaatonderzoeker Theun Vellinga hoeft dat niet. “In het verleden hebben we gezien dat boeren die zijn uitgekocht, naar andere delen van Nederland vertrokken. Brabantse koeienboeren zitten nu in Gronings en Drents akkerbouwgebied. Dus als veenweideboeren voor een goede prijs worden uitgekocht, kan het aantal koeien gelijk blijven.”
Eind april moet duidelijk worden voor welke maatregelen het kabinet kiest.‘Doelen 2050 niet zomaar haalbaar met huidige veestapel’Theun Vellinga zette met collega-onderzoekers van Wageningen UR de beschikbare (technische) maatregelen op een rij, met het oog op 2050. “In het meest positieve scenario is het mogelijk om de klimaatdoelen te halen.” Het voornemen van de regering zoals vastgelegd in de klimaatwet, is om in 2050 95% minder CO₂ uit te stoten. De methaanuitstoot door pens- en darmfermentatie bij rundvee kan gehalveerd worden, bij varkens kan de uitstoot met bijna een derde naar beneden. De uitstoot van broeikasgassen wordt dan op Europees niveau vastgesteld en niet alleen binnen Nederland. Een krimp van de veestapel is dan niet per se nodig. Maar, nuanceert Vellinga, “dan moeten alle boeren aan de slag met deze maatregelen, en moeten ze ook allemaal foutloos worden uitgevoerd.”_{Lees verder onder de foto.}Energiemaatregelen in de glastuinbouw is een van de maatregelen in de land- en tuinbouw. - Foto: MissetVoorgestelde maatregelen in de landbouwDe landbouwtafel van het klimaatakkoord heeft maatregelen voorgesteld om in de land- en tuinbouw de CO₂-uitstoot te verlagen. De voorstellen leveren in plaats van de opgelegde 3,5 Mton CO₂-reductie mogelijk tot 6 Mton CO₂-reductie op.
Hoofdlijnen van het ontwerp-klimaatakkoord zijn voer-, stal- en mestmaatregelen om de methaanuitstoot te verlagen, CO₂-vastlegging in de bodem door ander landgebruik, warme sanering van de varkenshouderij, energiemaatregelen in de glastuinbouw en het voedselpatroon aanpassen naar meer plantaardige eiwitten. PBL zag aan het huidige voorstel ook een aantal haken en ogen. Zo is het effect van maatregelen bij landgebruik – het vastleggen van CO₂ in akkerbouwbodems en maatregelen in de veenweidegebieden – nog niet door te rekenen.Melkveehouders afgerekend op Carbon Footprint MonitorMet behulp van de Carbon Footprint Monitor, een onderdeel van de momenteel al verplichte KringloopWijzer, moeten melkveehouders bewijzen dat ze zich inzetten voor de klimaatdoelen. In 2030, het eerste tussenstation, wordt de sector als geheel aan haar gestelde doelen gehouden. “Zit het collectief onder de vastgestelde CO₂-uitstoot, is er niets aan de hand. Maar indien de reducerende maatregelen toch niet voldoende blijken, kunnen bedrijven daar individueel op worden afgerekend”, weet Femke Wiersma van de NMV. “Hoe dat eruit komt te zien is nog niet duidelijk, maar voor de NMV is het afnemen van fosfaatrechten of andere productierechten onbespreekbaar.”Medeauteur: Lydia van Rooijen