Varkensmarkt verstopt door virussen

Door corona en Afrikaanse varkenspest slibt de varkensmarkt steeds verder dicht. Het infarct zit in Duitsland, hoofdbestemming voor Nederlandse exportvarkens. De malaise treft niet elke boer.ISN-directeur: ‘Iedere slachthaak is elke dag nodig’Duitse malaise trekt spoor in Nederlandse varkenssectorLinda Janssen, voorzitter van Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV) noemt de huidige situatie op de varkensmarkt heel erg zorgelijk. Janssen: “Boeren moeten al blij zijn als ze hun varkens kwijt zijn. Het gaat allemaal op heel korte termijn. Maar zo wil je niet werken als varkenshouder. Dan ben je gebaat bij structuur.”Boosdoeners zijn het coronavirus en het Afrikaanse-varkenspestvirus dat Duitsland heeft bereikt. Hierdoor loopt de varkensmarkt vast. Dat is erg jammer, betoogt Janssen, want de vraag naar varkensvlees is wereldwijd gewoon goed. Janssen: “Aan de vleesmarkt ligt het niet. Ook in Nederland is de consumptie gewoon goed.” _{Tekst gaat verder onder de foto‘s.}
De export van slachtvarkens naar Duitsland ligt op zijn gat. Nederlandse slachterijen zitten niet te wachten op extra aanbod. - Foto: Hans BanusDe export van speenbiggen is een noodoplossing om overvolle stallen te voorkomen. In Zuid-Europa is markt voor speenbiggen. - Foto: Atelier68Varkens op weg voor aflevering bij een Duitse slachterij. De export vertoonde al een structurele krimp, maar komt door de malaise in Duitsland, met corona én AVP, zwaar in de verdrukking. - Foto: Ronald HissinkNog geen overvolle varkensstallenDe POV-voorzitter vertelt dat ze wordt geconfronteerd met veel lastige vragen van boeren. Bijvoorbeeld wat het vooruitzicht is. Onder varkenshouders heersen veel zorgen. Het belangrijkste wat POV kan doen in deze situatie is meedenken en de ketenpartners scherp houden, vertelt Janssen. De slachtcapaciteit moet zo hoog mogelijk zijn, zodat weer ruimte ontstaat om biggen op te leggen. Het overleg met de slachterijen verloopt wel constructief, maar die hebben ook te maken met de beperkingen door corona, weet Janssen. Verder is het heel belangrijk om Afrikaanse varkenspest (AVP) buiten de deur te houden in Nederland en hopen dat Duitsland AVP snel onder controle krijgt.

Van overvolle stallen en welzijnsproblemen is geen sprake in Nederland, zegt Janssen. De biggen gaan wel weg, maar tegen veel te lage prijzen. Ook zitten er nog geen biggen in noodopvang. Janssen hoopt niet dat het zover komt. “Voor het welzijn en de diergezondheid is noodopvang niks. Wat wij echt niet willen, is welzijnsproblemen.”ISN-directeur: ‘Iedere slachthaak is elke dag nodig’Een sluiting van Tönnies-slachterij Weidemark in Sögel is voorkomen. Desondanks nemen in Duitsland de zorgen over de afzet van varkens niet af, vertelt ISN-directeur Torsten Staack. “Slachten op zon- en feestdagen gaat niet zomaar.”Dr. Torsten Staack is directeur van de ISN - Interessengemeinschaft der Schweinehalter Deutschland. Het hoofdkantoor zit in Damme, Nedersaksen. - Foto: ISNVolgens cijfers van de Duitse belangenbehartiger voor de varkenshouderij, ISN, liggen er bij ongewijzigde omstandigheden met kerst meer dan een miljoen onverkochte, slachtrijpe varkens in de stallen. ISN-directeur Torsten Staack zet alles op alles om de situatie te verbeteren voor de boeren. Hij is ook realistisch. Staack: “Een snelle oplossing voorzie ik niet.”Hoe kan de varkensafzet zo vastlopen?“We lopen in Duitsland gelijktijdig tegen drie enorme problemen aan. Dat zijn Afrikaanse varkenspest, corona en de discussie over de arbeidscontracten van slachterijpersoneel. Eerder dit jaar heeft de slachterij van Westfleisch in Coesfeld dicht gezeten. Later dit jaar die van Tönnies in Rheda-Wiedenbrück. Dat is de grootste slachterij in het land en die zat vier weken op slot. De slachtachterstand die toen ontstond, loopt ons nog steeds voor de voeten.”Volgens cijfers zit de Duitse slachtcapaciteit op 95%, mits de slachterijen coronavrij zijn. Dat moet toch genoeg zijn in de huidige markt?“Ja, dat dachten wij aanvankelijk ook, maar dat is niet zo. Ten eerste heeft Duitsland capaciteit ingeleverd doordat een aantal kleinere slachterijen is gestopt, zoals Willms in Bochum. In Emstek en Sögel wordt door corona op halve kracht gewerkt. En omwille van het coronarisico slacht Tönnies in Rheda-Wiedenbrück maar op 80%. Daar kiest het bedrijf zelf voor.Bij een beperkt aantal coronagevallen doen de overheden slachterijen op slot. De angst voor een nieuwe coronahotspot, en een regionale lockdown tot gevolg, is enorm. Voor personeel is dit heel onzeker. De buitenlandse arbeidskrachten willen blijven werken en niet in isolatie of arbeidsquarantaine komen. Bij dat laatste mogen ze niet buiten de deur mogen komen, behalve om te werken. De arbeiders gaan dan liever naar een bedrijf als Amazon, als die kans zich voordoet. Dus in snijafdelingen van slachterijen is onvoldoende personeel, terwijl er juist meer werk is, omdat de export naar China stilligt. De producten die normaal naar China gingen, vragen nu om extra bewerkingen. Opgeteld blijven er wekelijks meer dan 100.000 varkens liggen in de stallen. Het aantal dieren dat boven de markt hangt, zit tegen de 400.000 varkens.”Dreigen Amerikaanse toestanden?“Nee, euthanaseren van gezonde varkens zal in Duitsland niet gebeuren. Dat mag wettelijk helemaal niet. De politicus die zoiets voorstelt, krijgt het hele land over zich heen. Ondenkbaar dus. Dit toont het probleem. Iedere slachthaak is iedere dag nodig.”Vrijdag 9 oktober was er een sectortop, met deelstaatministers en federaal minister Julia Klöckner. Biedt die top aanknopingspunten?“Ja, maar meer ook niet. Ik voorzie geen snelle oplossing van dit infarct op de varkensmarkt. Slachten op zon- en feestdagen gaat niet zomaar. Dat vraagt om een aanpassing van de vergunning en flexibilisering van de arbeidstijdenwet. En wat schiet het op als er geen personeel is? Wij pleiten voor coronarichtlijnen voor slachterijen, zoals andere systeemrelevante sectoren ook hebben. Als dan corona wordt gevonden, treedt een stappenplan in werking, zodat een slachterij niet ineens weken dicht gaat. Voor openbare instellingen heeft het Robert Koch Instituut zulke richtlijnen ontworpen. Wij willen dat overheden en politiek samen met de varkensvleessector een vergelijkbaar noodplan maken voor slachterijen. Slachterijen zijn ook systeemrelevant. Die moeten zoveel en zolang als mogelijk open blijven.”Het politieke vertrouwen in de slachtsector is nul. Er wordt met argusogen naar hen gekekenKomt het slachterijen misschien goed uit dat ze minder slachten door corona nu de export naar niet EU-landen stilligt?“Dat zal zeker een rol spelen. Daar komt bij dat de huidige discussie over de arbeidsvoorwaarden van de buitenlandse werknemers slachterijen ook terughoudend maakt. Het politieke vertrouwen in de slachtsector is nul. Er wordt met argusogen gekeken hoe de slachterijen dit aanpakken. De afronding van de sociale wetgeving voor slachterijpersoneel is deze maand.”Komt er regionalisering voor de China-export?“Het is goed dat minister Julia Klöckner direct na het vaststellen van Afrikaanse varkenspest in Duitsland met China in gesprek is gegaan. Maar of China snel akkoord gaat met regionalisering, betwijfel ik. Dat hebben andere EU-landen ook niet voor elkaar gekregen. Er zit ook veel politiek achter deze discussie. Nu is het zo dat AVP ook zomaar in een andere deelstaat kan opduiken. Dan moet je weer nieuwe afspraken maken. Regionalisering zou heel mooi zijn, maar dan zal eerst duidelijker moeten zijn dat het virus onder controle is.”Blijven nu veel Duitse varkensstallen leeg?“Voor zover wij kunnen overzien, valt dat mee. De mesters die vaste afspraken hebben met vermeerderaars werken veelal door. Her en der blijft wel een pachtstal leeg. Niettemin neemt de import af. Uit Nederland komen nu gemiddeld 60.000 biggen per week naar Duitsland. Dat waren er voor corona en AVP zo’n 90.000 per week. Ook het aantal Deense importbiggen neemt flink af.”Duitse politici praten ook over stoppen met zeugen insemineren of minder biggen importeren?“Stoppen met insemineren is waanzin. De effecten daarvan zijn pas over een halfjaar merkbaar. Bovendien kan Duitsland helemaal niet met minder zeugen. We importeren al een kwart van de biggen. Dan zijn er onvoldoende biggen van Duitse herkomst.”Verschillen tussen varkenshouders zijn grootDe huidige problemen bij de afzet van varkens worden zeker niet door elke varkenshouder even sterk ervaren. Jan Vernooij is voorzitter van de sectorcommissie varkenshandel van Vee&Logistiek. Hij stelt vast dat de afzet naar Nederlandse slachterijen redelijk goed loopt. Bij de concepten, zoals met Beter Leven-varkens, gaat de afzet zelfs heel goed. Daarentegen is het zo dat slachterijen geen varkens afnemen van nieuwe klanten. Ze gaan geen overeenkomsten voor extra varkens aan. Slachterijen zeggen dat ze vol zitten, weet Vernooij. Hij kent ook collega-handelaren die een deel van hun varkens niet kwijt kunnen.De grootste bottleneck zit op de Duitse varkensmarkt. De Nederlandse en Duitse varkenshouderij zijn sterk met elkaar verweven. Slachtvarkens die normaal gesproken naar Duitsland gaan, eindigen nu ergens in Zuid-Europa of Polen. Maar wel tegen lagere prijzen.Vernooij ziet nog weinig tekenen van herstel in de markt. Vernooij: “Het aanbod is gewoon te groot.” Zijn collega Mark Toonen van varkenshandel A. Toonen in Reek ervaart hetzelfde probleem met het aanbod. Toonen: “Als in deze tijd van het jaar een keer 10.000 biggen over zijn, wordt dat wel opgelost. Doorgaans trekt de varkensmarkt weer aan in oktober. Maar niks is normaal op dit moment. Het is moeilijk om te bedenken waar de oplossingen vandaan moeten komen. De onzekerheid is groot.”Duitse malaise trekt spoor in Nederlandse varkenssectorDe cocktail corona-AVP is een uiterst giftige voor de Duitse varkenssector. Onderaannemer Nederland krijgt een tik mee. De exportpositie is in het gedrang.
De Nederlandse varkensproductie is dit jaar met bijna 2% verminderd. Dat blijkt uit de ontwikkeling van de levende export en import en de Nederlandse varkensslachtingen. Doorgerekend zou dat over heel 2020 uitkomen op productiekrimp van circa 300.000 varkens, ongeveer 6.000 per week, ware het niet dat de sector zich bevindt in een periode waarin de nodige varkensbedrijven stoppen. Die getallen zullen dus nog flink oplopen. En toch weet men zich geen raad met de aanvoer van zowel biggen als varkens. De Duitse varkenssector verkeert in zeer zwaar weer, als gevolg van de combinatie corona en een uitbraak van Afrikaanse varkenspest. Dat heeft direct invloed op de situatie in Nederland. De export van zowel biggen als slachtvarkens is zeer afhankelijk van de Duitse markt.De Duitse slachters zuchten onder corona. In de periode vanaf medio juni hebben ze ruim een miljoen varkens minder geslacht ten opzichte van 2019.Afzet biggen desastreusDe afzet van biggen is ronduit desastreus. Levering aan Duitse afnemers, ook binnen vaste koppelingen, gaat uiterst moeizaam en dan vaak zonder toeslagen of hooguit de helft daarvan. Veel Duitse vleesvarkenshouders leggen niet meer op, ook niet de biggen uit eigen Duitse productie. Duitse biggen worden deze dagen bijzonder zwaar, 35 tot 40 kilo. In Nederland komt daardoor extra druk op de ketel in de vrije biggenhandel. Deze had het toch al moeilijk. In het kader van bedrijfsbeëindiging draaien vermeerderaars hun bedrijven leeg, maar kunnen de biggen niet kwijt omdat inmiddels ook vleesvarkenshouders ermee ophouden en niet opleggen. De scheefgroei in de markt is extreem, de biggenprijzen zijn enorm gekelderd. Naar verwachting komt dit deel van de markt pas eind januari, begin februari in normaler vaarwater.
Er gaan nu ook al een tijd normale koppels weg voor de slacht. Deze oplossing om af te komen van het biggen-surplus dat niet (meer) plaatsbaar is in Duitsland, is terug te zien in de RVO-cijfers over de export van slachtzeugen, waarin de slachtbiggen opgenomen zijn. In landen als Kroatië zijn die wel te verkopen, maar ze brengen op deze manier zo uiteraard veel te weinig op.Overschot vleesvarkensVoor de afzet van vleesvarkens vanuit vooral het noordoosten van Nederland is de situatie in het Duitse varkensgebied Nedersaksen alarmerend. Enkele grote slachterijen kampen er met de gevolgen van recente (toename van) coronabesmettingen en daardoor sterke terugval van toch al beperkte slachtcapaciteit. Normaal gesproken geëxporteerde varkens blijven daardoor grotendeels op hun plek, want extra leveringen bij slachterijen in eigen land is nu niet aan de orde. Coronamaatregelen drukken immers al langer de verwerkingscapaciteit. Extra zuur is dat de export, maar ook het aantal slachtingen in Nederland, in de loop van september juist begon te herstellen. De AVP-uitbraak in het oosten van Duitsland zette daar al (vooral ook prijstechnisch) een domper op, maar de nieuwe situatie leidt bij de handel andermaal tot afbellen en doorschuiven van leveranties.Hoe serieus is de averij die de varkensexport nu oploopt? De exportcijfers van RVO geven aan dat de uitvoer van vleesvarkens naar Duitsland de afgelopen jaren toch al structureel is teruggelopen. Dat kwam door teruggevallen aanbod vanuit een krimpende sector, in combinatie met gunstiger leveringsvoorwaarden bij de Nederlandse slachterij. Toch, datgene wat nog aan varkens de grens over ging, vorig jaar gemiddeld 30.000 per week, had voor 96 à 97% bestemming Duitsland. Dit jaar bleef die verhouding goeddeels in stand, tot de sluiting van de hoofdvestiging van Tönnies in Rheda-Wiedenbrück. In de periode vanaf de laatste week van juni liep het ‘marktaandeel’ van Duitsland in de Nederlandse vleesvarkensexport terug naar gemiddeld 80%. De terugval beliep per week gemiddeld 11.500 varkens die tegen laag prijsniveau een andere bestemming moesten vinden. Die volumes gaan nu toenemen.De afzet van Nederlandse varkens in Duitsland liep al terug, maar is in het afgelopen kwartaal gekelderd.Eén oplossing om wat te doen aan de toevloed van vleesvarkens is extra slachten. Men ziet bij Nederlandse slachterijen wel mogelijkheden voor opvoeren van de capaciteit met 30.000 slachtingen per week. Dat gaat niet in een hoog tempo. Uitbreiding is namelijk ook compensatie voor de al bestaande belemmeringen voor de productie. Op grote schaal extra slachten kan bovendien niet worden los gezien van de verwerking en opslag van de grotere hoeveelheden karkassen.Omslag in prijsverschilEr is inmiddels een aanzienlijk verschil ontstaan tussen de waarde van Duits vlees en dat van de belangrijke andere varkensproducenten. Waar normaal de Nederlandse prijs van een varken per kilo geslacht gewicht 7 à 8 cent (excl. btw) onder de Duitse prijs staat, is het nu andersom. Anders gezegd: het Duitse varken is geslacht effectief 14 tot 15 cent per kilo goedkoper geworden. Omdat de Duitse sector het vlees noodgedwongen in de EU zelfs moet zien kwijt te raken, zet dat geleidelijk druk op de varkensprijs.De varkensprijzen in Duitsland liggen sinds kort een stuk onder de Nederlandse in plaats van erboven. De mutatie is circa 15 cent per kilo geslacht gewicht.De vleesmarkt ontwikkelt zich ongebruikelijk. Uitvoer van Nederlandse karkassen naar Duitsland om ze daar te laten uitsnijden en verwerken, staat nu op een zeer laag pitje. De Duitse verwerker heeft zwaar capaciteitsverlies vanwege coronamaatregelen, maar het zwaarst weegt de AVP in Duitsland. Men moet het vlees in eigen land houden om het nog te kunnen exporteren naar Aziatische bestemmingen, te weten China en niet te vergeten Japan en Zuid-Korea. Dat is zeer de moeite waard, want exportwaardig varkensvlees is immers schaarser geworden. Zo worden – ondanks druk die Duitsland zet op de varkensvleesmarkt – de buiken, zeer gewild in Azië, nu stilaan duurder.Varkensvlees in het algemeen wordt goedkoper, maar in Nederland wordt dat wat naar Azië kan schaarser en dus toch duurder, met name buiken.Krimp in de Duitse varkenssector zal de komende maanden zeker nog doorzetten, wat voor het Nederlandse biggenaanbod prijsdrukkend werkt. De varkensprijs in Nederland houdt meerwaarde ten opzichte van de Duitse, maar ondervindt nog wel druk, vanwege toenemend aanbod van goedkoop Duits vlees op de Europese markt en de beperkte productiecapaciteit in de slachterij en vleesverwerking.Medeauteur: Jack Kwakman