Varkens blijven in varkensrijke gemeenten

Ondernemerschap en regionale stimulans zorgden voor bovengemiddeld grote varkensbedrijven in bepaalde regio‘s. Nu is een splitsing te zien bij bedrijven: groei of optimalisatie en verduurzaming.In het kort: Opkoopregeling moet kunnen concurreren met marktprijzenGroeien of optimaliseren en verduurzamenGemiddeld bedrijf heeft 1,3 locaties, over 10 jaar is dat 1,5In de afgelopen 20 jaar is het aantal varkensbedrijven met ruim 70% gedaald naar 4.087 bedrijven. Het totale aantal varkens daalde in die periode ook, maar met 6,5% naar 12,3 miljoen dieren. Rond de eeuwwisseling hebben de uitbraken van varkenspest en mond-en-klauwzeer een rol gespeeld in de beslissing van bedrijven om te stoppen. “Ook de investeringsdrang van ondernemers is door deze calamiteiten eigenlijk tot circa 2006-2008 gedrukt”, stelt Marc Duijf, Accountmanager bij Rabobank Limburg en lid van het expertteam Varkenshouderij Rabobank Nederland. Ook eerdere varianten van stoppersregelingen hebben mee gespeeld in de keus om te stoppen. Al waren dat volgens Paul Bens, directeur van DLV-Advies veelal oudere, kleinere bedrijven: “De regelingen brachten niet veel meer op dan de op dat moment geldende marktprijzen, dus nauwelijks interessant voor de grotere ondernemers. Voor kleinere bedrijven waren de regelingen wel interessant, omdat ze de waarde van de grond en de woning over hielden.”Grote regionale verschillen in grootte varkensbedrijvenOpvallend in de ontwikkeling naar minder en grotere bedrijven is het feit dat de varkenshouderijen in bepaalde kerngebieden zich niet geheel in de landelijke trend mee bewogen. Van vroeger uit concentreren varkensbedrijven zich op de Veluwe, in de Achterhoek, Twente, Oost-Brabant en Noord-Limburg. In die gebieden springt een aantal gemeenten er uit met bovengemiddelde bedrijfsomvang. Dat was al in 2000 en nu nog steeds. Met name de Brabantse en Limburgse gemeentes telden rond de eeuwwisseling al bovengemiddeld grote bedrijven, met 1.350 tot 2.000 varkens per bedrijf. In het Oosten van Nederland en op de Veluwe was de bedrijfsomvang in die tijd beperkter. Waarom grote bedrijven in het Zuiden?Waarom waren bedrijven in het Zuiden al vroeg bovengemiddeld groot? Dat ligt volgens Bens aan krachten in de vorm van voerleveranciers, afnemers en adviseurs die actief en innoverend waren en zijn in die regio. Ook gemeenten met bovengemiddeld grote varkensbedrijven zijn altijd meedenkend geweest met ontwikkelingsplannen. Tot 2010 heeft daarbij meegespeeld dat de regelgeving duidelijk was in wat wel of niet kon. “In gebieden met veel varkens zitten van oudsher ook de bedrijven met een goede uitgangspositie. De plannen van andere bedrijven in de omgeving zijn ook een stimulans om zelf door te ontwikkelen. In gebieden met veel dynamiek zoals in Venray zie je dat dat proces ook nu door gaat”, is de ervaring van Marc Duijf. Sinds 2010 gaat krimp harderHoewel ondernemers in kernregio’s bleven ontwikkelen, ging de terugloop van het aantal bedrijven na 2010 harder dan de 10 jaar ervoor. In de gemeenten Barneveld, Berkelland en Hof van Twente was in 2019 nog maar 21 tot 23% van het aantal bedrijven van 2000 over. In de eerste twee gemeentes is in dezelfde periode de varkensstapel gehalveerd. De krimp verliep in de gemeente Raalte minder hard maar ook daar is nog maar een derde van de bedrijven over. Dat in deze regio’s meer bedrijven stopten hangt ook samen met het feit dat het vaak om gemengde bedrijven ging. De nieuwe milieuwetgeving die vanaf 2010 ging spelen, waarbij bedrijven flink moesten investeren in dierwelzijn en in emissiearme stallen, is voor bedrijven het moment geweest om te kiezen voor beëindiging van de varkenstak en door te gaan met de andere bedrijfstak.Vleesvarkensstal in het Limburgse Horst. Noord-Limburg is een van de gebieden waar een aantal gemeenten eruit springen met bovengemiddelde bedrijfsomvang. - Foto: Bert JansenVarkensstapel in Raalte verviervoudigdDe varkensstapels in de gemeenten Barneveld, Berkelland en Hof van Twente hebben nog maar de halve tot driekwart omvang van 20 jaar geleden. De varkenshouderijen in de gemeente Oost-Gelre (Lichtenvoorde, Groenlo en omgeving) daarentegen zijn dusdanig opgeschaald dat er met 182.268 ruim een kwart meer varkens staan dan twee decennia geleden. Gemeente Raalte spant op dat vlak de kroon met een groei van de varkensstapel met 33% naar 191.496. Dat komt neer op meer dan een viervoudiging van de gemiddelde varkensstapel op de bedrijven.In het Zuiden verloopt de krimp in het aantal bedrijven minder hard dan in Gelderland en Overijssel. In 2019 waren nog 28 tot 47% van de bedrijven over. Die bedrijven groeiden ook nog eens meer dan gemiddeld. Weliswaar niet met de 33% van Raalte, maar tussen een 3 en 5% in Deurne en Asten-Heusden tot zelfs 41% in Venray. Veel bovengemiddeld grote bedrijven in VenrayVoor de ontwikkelingen in Venray verwijst Duijf naar het feit dat veel agrarische bedrijven in deze gemeente bovengemiddeld groot zijn. Blijkbaar zitten in deze regio ondernemers met aanhoudende groeiambitie. De bedrijfsomvang verdubbelde tot verdrievoudigde in de zuidelijke varkensgemeentes. Volgens Paul Bens speelt hier ook mee dat hier al van oudsher de bedrijven een bovengemiddelde omvang hadden. Die bedrijven zitten nu eenmaal meer in een groeiscenario dan de kleinere bedrijven.Er komt alleen krimp in het aantal varkens met wat er aan rechten opgekocht wordtBlijvende ondernemers ontwikkelen verderHet aantal bedrijven zal de komende jaren blijven dalen en de bedrijfsomvang blijft groeien. “Iedere tien jaar halveerde het aantal bedrijven, terwijl het aantal varkens redelijk op peil bleef. Ik zie niet in waarom die ontwikkeling zich nu ineens anders zou voortzetten. Het is misschien niet iets wat de omgeving altijd wil maar de ontwikkelingskracht zit nou eenmaal bij bepaalde boeren en gemeenten”, stelt Bens. Over een eventuele krimp van de varkensstapel is Bens duidelijk: “Er komt alleen krimp in het aantal varkens met wat er aan rechten opgekocht wordt.” En daarvoor moet zoals eerder aangegeven een opkoopregeling sterk kunnen concurreren met de geldende marktprijzen. Groei van bedrijven zal meer via aankoop gebeuren. Aan de aan te kopen bedrijven worden wel steeds meer eisen gesteld. - Foto: Agriteam Makelaars Oost-NederlandRegelgeving en maatschappelijk beeld lastig voor groeiVoor de blijvers wordt het er niet makkelijker op. Regelgeving en het maatschappelijke beeld dat er van de sector bestaat, maakt groei moeilijker. Er blijven altijd ondernemers die verder willen en kansen zien, maar Duijf ziet ook een groeiende andere groep: “Die kijken niet meer actief naar ontwikkeling door middel van groei, maar zoeken het meer in optimalisatie en verduurzaming, zoals investeringen in zonnepanelen. De trend dat ontwikkeling gelijk staat aan groei is er wel af. Dat komt ook door beperkende factoren als het vergunningstraject, stikstofbeleid en de maatschappelijke discussie.” Duijf merkt dat varkenshouders duidelijk anders in de markt staan in vergelijking met tien tot twintig jaar geleden: “Met de opbrengstprijzen van de afgelopen twee jaar hadden we het in voorgaande cycli druk met groeiplannen. Nu kijken bedrijven meer naar optimalisatie en worden groei-investeringen veel meer afgewogen. Tien jaar geleden werd nog geredeneerd dat een verkoopbaar bedrijf investering waard was. Kopers waren er altijd wel. Die zijn er nu nog, maar wel met eisen.”Groot bedrijf onderscheidend in financiële kracht en ondernemingszinBens ziet ook een splitsing onder ondernemers, een deel gaat voor de optimalisatie maar op de plaatsen waar grote bedrijven zitten, zal groei blijven. Die bovengemiddelde bedrijven onderscheiden zich in financiële kracht en ondernemingszin. Groei gebeurt steeds minder op de thuislocatie maar meer via aankoop van andere bedrijven. Bens: “Gemiddeld hebben bedrijven 1,2 tot 1,3 locaties per bedrijf, ik schat dat dat over 10 jaar op minimaal 1,5 per ondernemer zit.”