Status van dijken blijft een strijdpunt

Een dijk is eigenlijk maar een bijzonder stukje land. Veel boeren zitten met vragen over de bemesting en de Gecombineerde opgave. En van wie is de dijk nou eigenlijk? Tijd voor orde in deze heksenketel.In 2018 maakte RVO.nl bekend dat dijken voor de bepaling van de mestafzetruimte niet meer mochten worden opgegeven als landbouwgrond maar als natuurlijk grasland. Hierdoor kunnen schapenhouders, die veel dijken pachten, de schapenmest mogelijk niet meer kwijt. Daardoor zou het pachten van dijken minder aantrekkelijk zijn en kunnen de kosten voor het dijkbeheer voor de waterschappen flink stijgen.Dijken in NederlandOns laaggelegen land heeft nogal wat dijken. Volgens het Cultureel Erfgoed zijn er 3 soorten, namelijk waterkeringen, dijkrelicten en verdwenen dijken. In totaal is er 23.100 kilometer aan dijken. De belangrijkste zijn de primaire waterkeringen. Deze beslaan 14.600 kilometer.Deze dijken bieden bescherming tegen overstromingen bij hoogwater vanuit de Noordzee, de Waddenzee en de grote rivieren en meren. De primaire rol van dijken is het beschermen tegen water.Omdat de primaire taak van de dijk het tegenhouden van water is, tellen dijken niet mee als landbouwgrond. - Foto: ANPDijken zijn eigendom van individuele beheerders. Vaak zijn dit waterschappen. Zij verpachten een aantal dijken aan boeren. Boeren laten hun schapen hierop grazen. Waterschappen of Rijkswaterstaat monitoren de staat van dijken.Onderhoud van dijkenWaterschappen zijn verantwoordelijk voor het onderhoud van dijken. Dat onderhoud betreft vooral het maaien van de grasmat. De grasmat is als het ware de regenjas van een dijk, legt waterschap Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) uit. Het gras moet in goede conditie zijn en blijven. Een hecht gesloten en goed gewortelde grasmat zonder open plekken is het best. Overslagwater en regenwater zakken dan niet in de dijk, maar stromen door de meebuigende grassprieten naar beneden, zonder gronddeeltjes mee te voeren.Of een dijk geschikt is voor schapen of machines hangt onder meer af van de kwaliteit van de grasmat, de sterkte van de dijk en hoe steil de dijk is (kunnen er machines op). Als het waterschap de dijken zelf maait, doen zij dat 2 keer per jaar.Waterschappen controleren regelmatig of de beweiding van de schapen nog steeds het gewenste ‘maairesultaat’ heeft. De intensiteit van de beweiding moet in overeenstemming zijn met de groeisnelheid van de grasmat. Een dijk mag niet kaal gegeten worden. Een dijk heeft naast begrazing meestal geen extra maaiwerk nodig, omdat in de herfst/winter het gras niet groeit.Landbouw- of natuurgrondEen dijk is een bijzonder stukje land. Het valt als het ware tussen natuurgrond en agrarische grond in. Voor het GLB telt een dijk mee als landbouwgrond. Voor de berekening van de hectaretoeslag rekent RVO.nl met de oppervlakte in het horizontale vlak, net als bij hellingen in Limburg.Voor de gebruiksnormen tellen dijken mee als natuurgrond. Het verschil zit hem in de beschikkingsmacht.Landbouwgrond moet aan 2 eisen voldoen. Ten eerste moet de grond daadwerkelijk voor landbouw gebruikt worden. Ten tweede moet de agrariër de feitelijke beschikkingsmacht over de grond hebben. Dit laatste is bij dijken een apart verhaal, legt Optimus Advies uit. Voor de feitelijke beschikkingsmacht moeten boeren de uitvoering van de teelt en bemesting binnen de mestwetgeving in eigen hand hebben. Een andere partij mag zich hier niet mee bemoeien. Omdat een dijk in het beheer van het waterschap is – en het waterschap dus de feitelijke beschikkingsmacht heeft – mag deze beperkingen opleggen voor het bemesten van dijken. Daarom is een dijk geen landbouwgrond.Als bij controle blijkt dat je de waterkering toch als landbouwgrond hebt opgegeven, maar je niet de feitelijke beschikkingsmacht hebt, dan kan de NVWA een boete van € 300 geven. Dergelijke overtreding brengt ook de derogatie van de veehouder in gevaar. De NVWA kan deze dan intrekken.BemestingNormaal gesproken is een mestberekening gebaseerd op de totale oppervlakte grond dat tot het bedrijf behoort en de totale mestproductie. Voor dijken gelden dezelfde mestregels als voor natuurgrond. Dieren die op dijken grazen, moeten in de mestboekhouding opgegeven worden als ‘uitgeschaard’. Zo kun je de mestproductie van dieren verantwoorden. De veehouder waar de schapen tijdelijk grazen, schaart ze dan in. Dit voorkomt dat de wettige eigenaar met een mestoverschot komt te zitten. Voor het inscharen van schapen voor een periode korter dan vier weken geldt een vrijstelling. De mestboekhouding blijft dan ongewijzigd. Om te voorkomen dat schapenhouders te veel of te weinig mest hebben, is het belangrijk om te bedenken hoeveel schapen op eigen land kunnen lopen.Voorwaarden voor beweiden, bemesten en maaienAlleen landbouwgrond mag meetellen voor derogatie. Daarom gelden deze voorwaarden voor beweiden, bemesten en maaien op dijken:je mag 170 kilo (dierlijke) stikstof uitrijden per hectare;je mag 80 kilo (dierlijke) fosfaat uitrijden per hectare;het gebruik van mest moet je bijhouden in de administratie. Dit geldt ook voor mest die door een waterschap of andere beherende partij erop uitgereden wordt;de mestplaatsingsruimte kan verder beperkt worden door het afgesloten pacht- of huurcontract. In dit geval gelden de regels die in het contract staan;schapen op dijken.Vanuit wet- en regelgeving mogen schapen grazen op dijken. Of het grazen in de praktijk is toegestaan, ligt bij het waterschap en de door hen gehanteerde pachtvoorwaarden. Het is vanuit Rijkswaterstaat niet toegestaan om koeien op dijken te weiden, tenzij regionaal een uitzondering wordt gemaakt.Het weren van schapen van dijken komt bijna nooit voorVolgens Unie van Waterschappen kunnen waterschappen de schapen van dijken af laten halen in bijzondere situaties. “Door de droogte waren er zorgen over de staat van de grasmatten. Gras bepaalt de sterkte van de dijk en door de droogte vreesden we dat grasmatten aan het afsterven waren. Het weren van schapen van dijken komt bijna nooit voor”, aldus de Unie van Waterschappen.De regels voor de graasdierpremie zijn in 2019 veranderd. De premie wordt alleen nog betaald voor dieren die van 15 mei tot 15 oktober echt op natuurgronden lopen. Maar hoewel dijken in het mestbeleid als natuurgrond tellen, zijn ze dat nu plotseling niet meer. Als het gaat om graasdierpremie zijn ze weer landbouwgrond. Graasdierpremie voor schapen op dijken is hiermee komen te vervallen.Dijk pachten interessant?Of het interessant is om dijken te blijven pachten is afhankelijk van de bedrijfssituatie en uiteraard van de hoogte van de pachtprijs, zegt Countus. Voor de wijziging in de regelgeving werden dijken bij sommige bedrijven alleen gepacht voor de gebruiksruimte, ofwel extra grasland in de derogatie. Met de gewijzigde regelgeving moet het bedrijf echt dieren kunnen weiden op de dijken en/of het gemaaide gras van de dijken kunnen verwaarden om het interessant te maken om een dijk te pachten.De pachtregels kunnen per waterschap verschillen. Zo beheert Wetterskip Fryslân het bemesten van de dijken zelf. Dit is niet de taak van de boer.Op Texel zijn verschillende vormen van pacht. Naast de reguliere is er ook een zogenaamd ‘ontwikkelbeheer’. Dit is een initiatief van het waterschap HHNK nadat een dijkversterking heeft plaatsgevonden. De grasmat moet dan weer in conditie komen. Waterschap HHNK heeft aparte overeenkomsten met pachters afgesproken. Soms betalen de pachters geen pacht.‘Aparte gewascode nodig voor primaire zeedijken’De discussie over het bemesten en beheren van dijken speelt al ongeveer 3 jaar. Albert van der Ploeg is bestuurder van de vakgroep schapenhouderij van LTO Nederland.Albert van der Ploeg is bestuurder van de vakgroep schapenhouderij van LTO Nederland. Hij pleit voor een aparte gewascode voor dijken. - Foto: Albert van der PloegHoe wil LTO het opgeven van dijken makkelijker maken?“LTO pleit voor een aparte code voor primaire zeedijken. Dan is het voor iedereen simpel dat het om dijken gaat en welke regels hierbij horen. Deze discussie met RVO.nl en NVWA loopt juridisch gezien vast. Dit geldt ook voor de discussie over het bemesten van dijken. Zolang waterschappen geen fosfaat strooien op dijken is er voor boeren niks aan de hand. Boeren krijgen dan geen problemen als ze derogatie aanvragen. Voor 2019 is dit geregeld. Voor 2020 is dit nog niet besloten. Hierover gaat LTO binnenkort weer in gesprek met RVO.nl.”Wat is op dit moment de discussie tussen LTO en RVO.nl?“RVO.nl maakte in 2018 bekend dat primaire waterkeringen niet mochten worden opgegeven als landbouwgrond, maar als natuurlijk grasland. Landbouwgrond kan een drogestofopbrengst tot wel 15.000 kilo per jaar behalen. Natuurgrond haalt niet meer dan 5.000 kilo droge stof. Van een dijk haal je meer droge stof dan van natuurgrond. De gewascode moet beter aansluiten bij de opbrengst van de dijk. Een dijk kan dan in de Gecombineerde opgave ingevuld worden als blijvend grasland, gewascode 265. Dit is het discussiepunt tussen boeren en de overheid. Deze partijen zijn het niet eens over de juiste registratie.”Welk oppervlakte van een dijk telt mee voor in de GO?“Vanaf maart 2019 moeten dijken waarop gras groeit voor landbouwactiviteiten apart worden opgegeven in de Gecombineerde opgave. Als het gaat over regelingen, dan werkt RVO.nl standaard met het horizontale vlak. Dit geldt voor dijken maar geldt ook voor heuvels zoals in Limburg. RVO.nl meet het oppervlakte van de dijk door het horizontale vlak op te meten. Deze manier van rekenen komt het bemesten van de dijk niet ten goede omdat het daadwerkelijke oppervlakte groter is en de productie dus ook.”‘Goed nadenken over aantal schapen dat je op de dijk kunt houden’Familie Kingma heeft een melkveebedrijf en schapenhouderij in het Friese Hantumeruitburen. Het bedrijf heeft 2.500 fokschapen met bijbehorende lammeren.Andries Kingma heeft een melkvee- en schapenbedrijf in Hantumeruitburen. Kingma pacht 75 hectare dijk in Friesland en Groningen. - Foto: Mark PasveerKingma weidt de schapen deels op Friese en Groningse dijken. “De Friese zeedijken pachten wij met een eenjarig geliberaliseerd pachtcontract van Wetterskip Fryslân. In totaal pachten wij 75 hectare aan dijken.” Dat Kingma in 2 provincies gebruik maakt van dijken is vanwege de logistiek geen probleem voor de veehouder. De dijken liggen op beperkte afstand van de boerderij.Voorheen vielen dijken in de Gecombineerde Opgave onder regulier grasland. Sinds 2018 is een dijk overige grond, met een nieuwe gewascode. De NVWA is van mening dat de huurder van de dijk niet de feitelijke beschikkingsmacht heeft. Hierdoor is de gebruiksnorm voor stikstof 170 kilo en de fosfaatgebruikersnorm totaal 80 kilo. “Voor veel schapenhouders geeft dit wel veel extra administratie om de plaatsingsruimte van mest goed te registreren. Het bijhouden van uitgeschaarde dieren is best een last omdat dit in een aparte administratie moet.” Voor schapenhouders kan dit een beperking van het aantal dieren betekenen, legt Kingma uit. Volgens hem moeten boeren nu goed nadenken over het aantal schapen dat ze kunnen houden om binnen de mestnormen te blijven.“Schapenhouders pachten niet voor niks dijken in plaats van grasland. Het rendement van schapen op regulier grasland is veel te laag. De concurrentie met bijvoorbeeld koeien erop is veel te groot.”