‘Statistiek liegt niet, mensen erachter soms wél’

Cijfers liegen niet. Maar de mensen daarachter doen dat soms wél. Overheden kunnen er ook mee aan de haal gaan, schrijft columnist Rinus Vermuë. Kijk maar eens naar de Chinese landbouwstatistiek onder Mao. Of naar de I&R-affaire.Iemand zei eens: je hebt leugentjes, regelrechte leugens en je hebt statistiek. Dat suggereert een opklimmende graad van ergheid. Toch is statistiek op zich niet verkeerd. Statistiek vertelt ons hoeveel er van iets is, hoe vaak iets gebeurt en of er een stijgende of dalende lijn is. Het gaat pas mis als mensen met de cijfers gaan schuiven.Chinese ambtenaren gaven te hoge oogstcijfers doorHet ergste voorbeeld komt uit China. Toen China in de twintigste eeuw de Grote Sprong Voorwaarts afkondigde, wilde het die bekostigen door een verdrievoudiging van de rijstproductie. Plaatselijke ambtenaren gaven, uit angst voor reprimandes, grote oogsten door, ook al werden die niet gehaald. Het centraal gezag wreef tevreden in zijn handen. Maar het had niet de cijfers moeten geloven. De werkelijke opbrengst lag de helft lager. De regering exporteerde miljoenen tonnen rijst, met de grootste hongersnood ooit als gevolg. Miljoenen Chinezen kwamen om.Ook de EU doet aan oogstramingenOok in de EU doen ze, met het oog op de voedselzekerheid, aan oogstramingen. De uientelers hebben daarover dit jaar een nare smaak in de mond. Het Centraal Bureau voor de Statistiek becijferde een enorme uienoogst, de stemming op de beurs ging in mineur. Nu de helft van de uien zijn verkocht, stelt het CBS de opbrengst naar beneden toe bij. Te laat om de prijs te doen herstellen. De statistiek werkt marktverstorend, aldus de boeren. Maar waarom was de raming niet meteen goed?‘Overheid kan statistiek ook gebruiken om boeren te monitoren, zoals bij de I&R-kwestie’Statistiek kan ook door de overheid gebruikt worden om boeren te monitoren. Zo bleek uit cijfers van de I&R dat bij sommige veehouders de koeien plotseling twee keer zo veel meerlingen kregen als statistisch waarschijnlijk is. Het ministerie sloeg alarm, 2.100 bedrijven gingen op slot. Vaak ten onrechte, blijkt nu. Hoe kan dat? Een foutje kun je maken, maar zo massaal? Of kunnen koeien echt ineens veel meer tweelingen krijgen? Een verklaring:de boeren hebben vóór de controle de kalveren in het zwarte circuit ‘opgeruimd’. De cijfers klopten eerst wel, maar bij de hertelling niet. Tweede mogelijkheid: boeren hebben voorheen vaak tweelingkalveren zwart verkocht, maar de laatste jaren op papier gezet. De I&R-cijfers kloppen in dit geval ook, maar komen niet overeen met de opgebouwde statistiek uit het verleden. Misschien zijn er nog andere verklaringen, wie het weet mag het zeggen.‘Moraal: zodra statistiek plotselinge stijgingen of dalingen te zien geeft, is er iets aan de hand’Moraal: zodra de statistiek plotselinge stijgingen of dalingen te zien geeft, is er iets aan de hand. Ofwel de mensen hebben een opgave gedaan die ze wel zouden willen (grote rijst- of uienoogst) of mensen hebben vanwege een grote pakkans hun gedrag veranderd (geen zwarte kalveren meer). Eigenlijk is statistiek uiterst betrouwbaar.