Stalklimaat kent nog veel geheimen

Het gebruik van slimme meters om het stalklimaat te monitoren groeit. De informatie die dit oplevert, blijkt soms erg verrassend. Vooral CO2- en ammoniakniveaus wijken af van de streefwaarden.De concentraties ammoniak en CO₂ in de stallucht variëren sterk gedurende de dag en lopen sterk uiteen tussen bedrijven. Maar ook op stalniveau zijn de verschillen fors. Uit privacy-oogpunt wil Connecting Agri & Food, dat veel stalklimaatdata verzameld heeft, geen meetwaarden noemen.Meten is wetenHet bedrijf is betrokken bij het project Meten is Weten. In dat initiatief van vleesbedrijf Vion en 22 Good Farming star-boeren wordt met sensoren het stalklimaat continu gevolgd en verbeterd. Daarnaast beschikt Connecting Agri & Food over de data van zo’n tweehonderd varkensbedrijven die gebruikmaken van zijn online-tool Slimme Stal. Dit is een dashboard op de smartphone, computer of tablet om het stalklimaat te monitoren. Op termijn komt daar de waterkwaliteit en het -verbruik bij.Adviseur Harm van der Zanden checkt samen met een varkenshouder de data van het stalklimaat. Dit kan eenvoudig met een tablet. - Foto's: Van Assendelft FotografieSensoren in Slimme StalSlimme Stal werkt met sensoren die doorlopend de ammoniakwaarde, de CO₂-waarde, de temperatuur en de luchtvochtigheid in stallen meten. “Met name bij de CO₂- en ammoniakwaarden komen de meeste verrassingen naar voren”, stelt Harm van der Zanden die namens Connecting Agri & Food betrokken is bij het Slimme Stal-initiatief. “De luchtvochtigheid in stallen blijft dikwijls binnen de grenswaarden.” Dat blijkt ook uit de inspectieresultaten van de NVWA, afkomstig van 53 bedrijven. De NVWA meet soms ook .
De data worden weergegeven op een dashboard. De actuele data zijn zichtbaar, maar ook de historie.De CO2-waarde in de afdeling zit keurig binnen de grenswaarden. In de winter is dat niet vanzelfsprekend omdat minder wordt geventileerd. Stabiel klimaatEen goed en vooral ook stabiel stalklimaat is om meerdere redenen belangrijk. Hoge concentraties stalgassen ondermijnen namelijk het dierenwelzijn en de diergezondheid. Het kan agressie aanjagen of versterken. Ook is er een relatie tussen slachtbevindingen en het stalklimaat.Varken gedijt het best bij comfortabel, constant klimaatBinnen de thermoneutrale zone zijn varkens in staat hun lichaamstemperatuur gelijk te houden, maar ze moeten daar soms iets voor doen. Als de staltemperatuur richting de ondergrens zakt, zal het dier tegen hokgenoten aankruipen of gaan rillen. Als de temperatuur richting de bovengrens stijgt, vermijdt het varken juist contact, zoekt verkoeling en vreet minder. Binnen de grenzen van de thermoneutrale zone zit de comfortzone. Bij een temperatuur in de comfortzone hoeft het dier zijn lig- en eetgedrag niet aan te passen om zijn lichaamstemperatuur constant te houden.Niet direct schadelijkHogere CO₂-waarden zijn niet direct schadelijk voor een varken, maar zijn vooral een signaal dat de luchtverversing in de afdeling onvoldoende is. Een overschrijding van de grenswaarden voor CO₂ en NH₃ heeft zijn weerslag op de varkens, bijvoorbeeld meer agressie.53 bedrijven gecontroleerdIn 2018 heeft de NVWA op 53 varkensbedrijven het stalklimaat gecontroleerd. Er is gekeken naar biggen- en vleesvarkensstallen. In een aantal gevallen zijn veel te hoge ammoniak- en CO₂-waarden gemeten. Aan de varkens was echter niet zozeer zichtbaar dat de gasconcentraties te hoog waren. De dieren hadden bijvoorbeeld geen rode ogen, net zo min als sprake was van meer staartbijten of vuile hokken. Het controleren van het stalklimaat maakt sinds vorig jaar standaard deel uit van een welzijnsinspectie door de NVWA.Slecht werkend ventilatiesysteemHoge concentraties stalgassen zijn dikwijls het gevolg van een slecht werkend ventilatiesysteem. Als de sensoren ammoniakconcentraties meten van ver boven de 20 PPM, is het goed denkbaar dat de inkomende lucht te koud is en deels door het rooster zakt, in de put. Als de lucht vervolgens opstijgt, zit daar ineens veel NH₃ in.Relatie met ventilatieniveauSturen op ammoniakgehalten in de stal is echter niet altijd makkelijk. Daarbij is niet altijd een directe relatie met het ventilatieniveau. De NH₃-waarde kan ook hoger zijn als gevolg van hokbevuiling, noemt Van der Zanden als voorbeeld.De relatie tussen het CO₂-gehalte en ventilatieniveau is veel directer. Hoge CO₂-gehalten duiden dikwijls op een te laag ventilatieniveau, en andersom. Een CO₂-gehalte tussen de 2.000 en 3.000 PPM moet het streven zijn. Als het CO₂-gehalte onder de 2.000 PPM zakt, dan wordt te veel geventileerd. Dan ligt het gevaar van tocht op de loer en zijn mogelijk de stookkosten onnodig hoog.De sensoren om het stalklimaat te registreren hangen in de afdeling. ProcesbeheerKlimaatdeskundige Frans Leemans van Klimaplus ziet veel in zogeheten slimme meters om doorlopend de staltemperatuur, het CO₂-gehalte, ammoniak en luchtvochtigheid te meten. Leemans: “Slimme meters zijn een hulpmiddel om het productieproces te controleren en bij te sturen. Varkens houden is ook een productieproces. De meters helpen daarbij.”Leemans gebruikt de data van de sensoren voornamelijk om fouten in de klimaatregeling op te sporen. Een te hoge ammoniakconcentratie kan zomaar het gevolg zijn van inkomende stallucht die in de put valt. Dan is voorverwarmen van de lucht een optie.Verschillen in gasgehaltenDe klimaatspecialist stuit ook regelmatig op gevallen dat twee varkenshouders met dezelfde ventilatiecurve werken, maar de gasgehalten in hun stallen sterk verschillen. Dat kan te maken hebben met een onvolledige luchtverdeling in de stal, de isolatie, luchtinlaat, maar ook genetica en voeding zijn van invloed op de luchtsamenstelling.Bij dierenwelzijnscontroles controleert de NVWA sinds 2018 ook het stalklimaat. Er is namelijk een relatie tussen klimaat en dierenwelzijn.Water in luchtkanalenHij maakt ook mee dat er water staat in de luchtkanalen bij grondkanaalventilatie. Leemans: “Water in een luchtkanaal is de doodsteek voor de ventilatie. Onderdeel van ventilatie is juist vocht uit de stal afvoeren; dan zuig je vocht aan.” Leemans draait niet om de hete brij heen. “In de helft van de gevallen wordt het genetisch potentieel verprutst door ventilatiefouten. In meer dan de helft van de gevallen betreft het windinvloeden. Bij een derde van de ventilatiefouten deugt de luchtverdeling niet en in 5% van de gevallen is de computer verkeerd ingesteld.”Jaarrond een stabiel stalklimaatLeemans heeft een gelijkgestemde gevonden in Twan Teurlings, eigenaar van Total Pigfarmers management. Teurlings omschrijft zichzelf als procesmanager en data-analist. Hij volgt op basis van klimaat- en productiedata bij vijftien van zijn klanten wat zich in de stallen afspeelt. Hij helpt de varkenshouders jaarrond een stabiel stalklimaat te realiseren. Teurlings: “Tocht ligt uiteindelijk ten grondslag aan legio problemen in de stal, met een achterblijvende productie tot gevolg. Het gaat mis door windinvloeden of verschillen in de temperatuur van de inkomende lucht van meer dan 10 graden binnen een etmaal. Bij zeugen zie je dan meer terugkomers en bij biggen en vleesvarkens meer longziekte, griep of andere gezondheidsproblemen.”Teurlings pleit daarom net als Van der Zanden van Connecting Agri & Food voor een sensor die de temperatuur van de inkomende stallucht meet.Relatie klimaat en pleuritisUit het project Meten is Weten van vleesverwerker Vion, Connecting Agri & Food en 22 varkenshouders blijkt dat er een aantoonbare relatie is tussen het stalklimaat, pleuritis en longbevindingen bij varkens. In het project zijn klimaatdata vergeleken met slachtlijngegevens.PraktijkvoorbeeldEen praktijkvoorbeeld uit het project betreft een bedrijf met 4.500 vleesvarkens (1 vierkante meter) dat geregeld tobt met APP. Gekeken is in hoeverre het stalklimaat APP stimuleerde. Het bleek dat de afdelingstemperatuur te hoog was en de CO₂-waarde ver boven de streefwaarde zat. De varkenshouder ventileerde krap uit angst voor tocht, met nog meer longproblemen tot gevolg. Besloten is de luchtinlaat te veranderen en de klimaatinstellingen aan te passen. Dit zou moeten leiden tot meer ventileren zonder dat tocht een kans krijgt.In de aangepaste afdeling ligt de temperatuur 0,5 tot 0,7 graden lager dan in de andere afdelingen en ze is constanter. Ook blijft de CO₂-waarde binnen de grenswaarden. De problemen met APP zijn sindsdien minder nadrukkelijk aanwezig. De betrokken partijen in het project zeggen dat de klimaataanpassingen hoogstwaarschijnlijk bijdroegen aan de afname van de APP-problemen.Financiële effectenHet gebruik van sensoren staat nog in de kinderschoenen. De data van een groeiend aantal bedrijven stromen binnen. Desondanks duurt het nog zeker een jaar voordat Connecting Agri & Food iets kan zeggen over de financiële effecten van het gebruik van slimme meters in de varkensstal. Dus wat het effect is van een goed en constant stalklimaat op de diergezondheid, de technische resultaten en karkaskwaliteit. Dat is de volgende stap waar met hulp van data-analisten aan wordt gewerkt.Productieverbetering en daling kostenTeurlings ziet bij klanten die hij begeleidt flinke productieverbetering en daling van de kosten. Hij noemt als voorbeeld dat boeren goedkoper kunnen voeren of een enting achterwege laten als het stalklimaat constant is en tocht geen kans meer krijgt. Teurlings: “Liever een CO₂-gehalte van 3.500 PPM dan een uur tocht.” Andere effecten die deze adviseur registreert bij zijn klanten, zijn een constantere voeropname en afbigpercentages die jaarrond boven de 90 zitten.Gegevens bundelenSensoren, slimme meters en andere digitale hulpmiddelen maken sinds enige jaren snel opgang in de varkenshouderij. Zeker bij nieuwbouw. De vleesvarkensstal van Houbensteyn-groep in Grubbenvorst is voorzien van sensoren die de klok rond het stalklimaat registreren, inclusief de gasconcentraties.Gewichtstoename en water- en voerconsumptie registrerenStalautomatiseerder Hotraco Agri is zo’n leverancier van slimme techniek om het stalklimaat te monitoren en reguleren. Die gaat nog een stap verder met techniek om ook gewichtstoename en water- en voerconsumptie van varkens te registreren. Dan krijgt een varkenshouder meer informatie over wat er in de stal gebeurt en wat de effecten zijn op de technische resultaten. De behoefte onder veehouders aan deze kennis groeit, signaleert Hotraco. De boeren willen dat voor zichzelf, maar ook voor de buitenwereld.Koppeling van gegevens krijgt een steeds grotere rol. Uiteindelijk komen data steeds meer op een plek samen en worden vervolgens verbanden tussen de gegevens gelegd.