Rusland biedt vruchtbare bodem voor beginnende boer

Wie de regels in Nederland zat is, kan nog altijd zijn geluk gaan beproeven in Rusland. Het land staat te springen om agrarische ondernemers. Maar probleemloos boeren kun je ook daar niet, zo is er schrijnend gebrek aan arbeidskrachten.‘Word boer in Rusland’. ‘Investeerders in de landbouw welkom’. ‘Grijp je kans!’ De reclameborden staan nog net niet langs de grens, maar de roep is in het land duidelijk te horen. De landbouw in Rusland is groeiende en heeft investeerders en arbeidskrachten nodig. Afhankelijk van importAls reactie op de sancties die de Europese Unie in 2014 instelde tegen Rusland naar aanleiding van onder andere de Russische annexatie van de Krim, heeft Rusland een lijst gepubliceerd met producten voornamelijk uit de agrarische sector, waarvan de invoer is beperkt of gestopt. Tegelijkertijd is het land zich bewust geworden van haar afhankelijkheid van deze import van agrarische producten: de regering Poetin besloot in 2014 dat het land zelfvoorzienend moest worden, het liefst zelfs een exporteur. Overheidsgeld voor investeerders in agrarische sectorDe regering maakt sindsdien geld vrij voor eenieder die wil investeren in de agrarische sector. Klop met 4.000 koeien bij de overheid aan en je krijgt land en geld voor het bouwen van een stal. “Dat is wat kort door de bocht, maar uiteindelijk komt het daar wel op neer”, beaamt Irina Goerinovitch, adjunct-directeur van het overheidsinstituut Gras en Peulvruchten.Boeren kunnen hier vanuit het niets een boerenbedrijf beginnen en dat binnen enkele jaren uitbouwen naar bijvoorbeeld een melkveehouderij met 4.000 koeien “Als je een nieuwe stal bouwt en gebruik maakt van alle beschikbare subsidies, dan krijg je ongeveer de helft van de kosten vergoed. Dat is waarom boeren hier vanuit het niets een boerenbedrijf kunnen beginnen en dat binnen enkele jaren kunnen uitbouwen naar bijvoorbeeld een melkveehouderij met 4.000 koeien.”_{Lees verder onder de foto}De Russische regering maakt geld vrij voor eenieder die wil investeren in de agrarische sector. Klop met 4.000 koeien bij de overheid aan en je krijgt land en geld voor het bouwen van een stal. - Foto: ANPOok buitenlandse investeerdersDie steun geldt niet alleen voor boeren en telers met een Russische nationaliteit. Ook buitenlandse investeerders zijn welkom. Zolang zij in Rusland een woon- of werkadres hebben, kunnen zij land kopen en komen hiervoor in aanmerking. Zo is de grootste melkveehouder van Rusland een Duitse investeerder. Hij melkt 80.000 koeien en produceert 1,5 miljoen liter melk per dag. Een boerenachtergrond is niet vereist. Investeerders die eerst in de bouw, makelaardij of olie-industrie zaten, richten nu hun pijlen op de landbouw. Er is blijkbaar genoeg geld te verdienen in deze tak. Sergey Panchuk is Development Director bij graszaadfabrikant Barenbrug Russia en heeft heel wat buitenlandse investeerders in zijn klantenbestand, van Polen tot Singapore tot de Verenigde Staten. “Als het investeren in de landbouw niet zo aantrekkelijk was geweest, dan hadden die buitenlandse ondernemers hier niet gezeten”, zegt hij stellig. Kredietverstrekking“Dat iedereen zo maar kan beginnen, komt ook door de manier van krediet verstrekken. Veel boeren kopen graszaad op de pof en betalen pas als er geoogst is en ze de subsidie binnen hebben van de overheid.” Volgens Panchuk is de landbouw momenteel de meest veelbelovende sector van het land.Maar wat als de regering haar belofte niet nakomt? Wat als deze buitenlandse investeringen in het niets oplossen? Dat de regering eigendommen afneemt of onteigent? Deze verhalen zijn niet vreemd. “Rechtszekerheid, of het gebrek eraan, is in Rusland lange tijd inderdaad een issue geweest”, geeft Cornelis van den Berg, collega van Panchuk, aan. “Maar sinds een jaar of tien is daar een kentering in gekomen, toen Rusland zich besefte dat buitenlandse investeringen belangrijk zijn voor de ontwikkeling van het land.”Bij een goede juridische begeleiding kun je als boer hier goed je gang gaanEr zijn Nederlands-Russische juristen die beginnende Nederlandse ondernemers juridische begeleiding bieden. Daarnaast is er nu het Dutch Russian Agricultural Development Agency, dat Nederlandse boeren op weg helpt. “Bij een goede juridische begeleiding kun je als boer hier goed je gang gaan”, stelt Van den Berg.Groeiende landbouwexportRusland ziet Europa niet meer als handelspartner als het gaat om agrarische producten. Het land heeft sinds de sancties zijn pijlen op andere afzetgebieden gericht, denk aan China, Kazachstan, Zuid-Korea, India en Japan. De vraag is er: de waarde van de Russische landbouwexport groeide van US$ 4,8 miljard in 2006 tot meer dan US$ 20 miljard in 2017. De regering heeft zich als doel gesteld om in 2025 een positieve agrarische handelsbalans van US$ 45 miljard te realiseren. Om dat doel te halen, ondersteunt de regering boeren die willen investeren in machines, zaaizaad of de bouw van een stal. Voor 2019-2025 heeft het land US$ 51 miljard uitgetrokken om te investeren in de binnenlandse landbouw. Goerinovitch geeft een voorbeeld: “Omdat ons land een tekort heeft aan verse groenten en fruit wil de regering een efficiënte groente- en fruitsector op te zetten. De overheid subsidieert bijvoorbeeld telers die nieuwe kassen willen bouwen met lage rentepercentages, en beginnende fruittelers krijgen per jaar € 350 onkostenvergoeding, totdat hun bomen fruit beginnen te produceren.”Een eigen melkfabriekDe Russische investeringsgolf is vooral te zien in de melkveehouderij. Veel agrarische holdings bouwen sinds de laatste jaren hun eigen melkfabriek. Momenteel telt Rusland 1.500 verschillende zuivelmerken en elke week komt er wel een nieuw merk bij. Zo verging het ook Ferma Rosta, een melkveebedrijf in Serebryanye Prudy, zo’n 200 kilometer ten zuiden van Moskou, bestaande uit 2.260 melkkoeien met een rollend jaargemiddelde van 9.000 kg. In 2018 bouwde dit melkveebedrijf een eigen verwerkingsunit, genaamd AISFeR (Agro Innovatsionnoye Sodruzhestvo Fermarosta). De fabriek verwerkt 60.000 liter melk per dag en produceert daarmee melk (90%), room en boter (10%) onder de naam Pravilnoye Moloko, vertaald: de juiste melk. “We zagen de vraag alsmaar stijgen en om ons product te vermeerwaarden, leek dit ons een goede zet”, vertelt manager Aleksei Sorokin. “Op deze manier krijgen we meer voor onze melk dan wanneer we het verkopen aan een andere verwerkingspartij.”
In augustus dit jaar lag de melkprijs tussen de € 0,38 – 0,44 per liter. Sorokin richt zich op de binnenlandse markt. “In de regio Moskou ligt voor ons genoeg potentie. De binnenlandse vraag naar zuivel is groeiende. Eind dit jaar zullen we dan ook een vierde productielijn opzetten: cottage cheese. We exporteren niet. De logistiek en het transport zijn te kostbaar. Daar houden we niets aan over.”_{Lees verder onder de foto}Ferma Rosta verwerkt 60.000 liter melk per dag en produceert daarmee melk (90%), room en boter (10%) onder de naam Pravilnoye Moloko, vertaald: de juiste melk. - Foto: Marjolein van Woerkom7.500 mensen in dienstVyatcheslav Prozorov, hoofd-agronoom bij de agrarische holding AgroPromKomplektatsia Tsjernozemje, speelt in op de vraag. Het bedrijf bestaat nu 30 jaar en kent verschillende takken. Zo heeft het bedrijf onder andere een melkveebedrijf bestaande uit 3.000 melkkoeien en een akkerbouwtak, verspreid over 3 gebieden in Rusland. Het bedrijf heeft 7.500 mensen in dienst, van teeltverzorgers tot verkopers. Vooral de laatste 10 jaar is het bedrijf erg gegroeid. “We hebben ons areaal en de werkzaamheden flink uitgebreid”, zegt Prozorov. “Er ligt nog veel ongebruikt land in Rusland. De regering wil liever dat het gebruikt wordt dan dat het braak ligt, dus daar hebben we gebruik van gemaakt. In sommige regio’s hebben we dit braakliggend land gekocht voor misschien maar € 200 per hectare. In andere gebieden kunnen we het land pachten voor een fictief bedrag van € 0,50 per hectare per jaar met een looptijd van 49 jaar. Dat heeft ons gebracht waar we nu staan; we leveren nu van land tot winkel.”Tekort aan arbeidskrachtenToch is het de vraag of het doel van US$ 45 miljard in 2025 gehaald kan worden. Ten eerste is de infrastructuur een obstakel in het streven een grote exporterende mogendheid te worden. Rondom Moskou worden wegen netjes onderhouden, maar verder daarbuiten liggen de prioriteiten niet zozeer bij wegenonderhoud. Dat maakt transport duur, want producten zijn lang onderweg. Daarnaast ligt de haven van Sint-Petersburg ruim 1.000 km bij Moskou vandaan, en de Zwarte Zee is ruim 2.000 km rijden. Vandaar dat agrarische bedrijven hun afzet vooral zoeken in de eigen omgeving. Leegloop van het plattelandDaarnaast geldt: wie meer wil produceren, heeft arbeidskrachten nodig en die zijn nauwelijks te vinden. Vooral de sectoren die veel mankracht vereisen, de tuinbouw en de melkveehouderij, lijden daaronder. Rusland kampt, net zoals veel andere landen, met leegloop van het platteland. Meer dan driekwart van de bevolking woont in de stad. Met name Moskou is populair. Tussen 2002 en 2010 nam bijvoorbeeld het aantal dorpen zonder bevolking toe van 13.000 tot 19.000. In 2012 was 9,7 procent van de beroepsbevolking werkzaam in de landbouw. In 2017 was dat 7,7 procent. Mensen zijn geïndoctrineerd door het socialisme. Geld willen verdienen zit gewoonweg niet in hun aardPieter Ham is een Nederlandse boer in Rusland. Hij is bedrijfsleider op een groot melkveebedrijf en ondervindt deze situatie aan den lijve. “Het is lastig goed personeel te vinden. De categorie kwalitatief goed personeel is in Rusland niet zo groot en daarnaast moet je ook mensen hebben die willen werken. Ik denk dat dat te maken heeft met hun mentaliteit: geld was in de Sovjettijd niet belangrijk. Mensen zijn geïndoctrineerd door het socialisme. Geld willen verdienen zit gewoonweg niet in hun aard.”_{Lees verder onder de foto}Pieter Ham vertrok 20 jaar geleden naar Rusland. “Alles mag hier inderdaad, maar niets kan.” “Landbouwsubsidies zijn er, maar dat de bouw van een stal voor de helft wordt gesubsidieerd lijkt mij wat overdreven. Ik denk eerder zo’n 25 procent.” - Foto: Marjolein van WoerkomZelf woont hij ook in een stad. “Het is nu eenmaal zo dat je daar beter kan leven met je gezin dan op het platteland. Rusland kan een grote agrarische exporterende mogendheid worden, maar iemand moet het wel doen. Het ontbreekt de meeste mensen aan moed.” Hij vindt het dan ook lastig te zeggen of de Russische landbouw booming is. “In een stabiel land investeer je met het oog op de lange termijn. Hier hebben de meeste mensen niet de moed dat te doen. Ik bedoel, het geld is beschikbaar en er zijn veel buitenlandse connecties, maar de overheid communiceert niet wat ze nu daadwerkelijk willen.”Ervaringen en visie van een Nederlandse boer in RuslandPieter Ham zit sinds zijn studietijd al in Rusland. Samen met een studiegenoot van de Van Hall Larenstein in Leeuwarden, vertrok hij 20 jaar geleden naar Het Grote Onbekende. Het was 27 augustus 1999. Het begin van Hams Russische avontuur. Hij belandde op een melkveebedrijf van 200 melkkoeien ergens ‘in the middle of nowhere’ en na zijn studie werd hij gevraagd om als ‘herdmanager’ een bedrijf in Rusland op te zetten.
De afgelopen 4 jaar heeft hij wederom een melkveebedrijf opgezet. Een Russische investeerder kwam met een plan om in Rostov Velikie Yaroslavl oblast, 200 km ten noorden van Moskou, een melkveehouderij voor 1.800 melkkoeien op te zetten. “We zijn met niets begonnen. Een groot deel van het land was bos. Dat hebben we moeten ontginnen, maar ondanks alle opstart- en bouwproblemen is het toch gelukt.”
Toch kijkt hij iets genuanceerder tegen de (financiële) mogelijkheden aan. “Alles mag inderdaad, maar niets kan”, lacht hij. “Landbouwsubsidies zijn er, maar dat de bouw van een stal voor de helft wordt gesubsidieerd lijkt mij wat overdreven. Ik denk eerder zo’n 25 procent.”
Daarnaast zijn er de leningen. “Daar zit 18% rente op, waarvan tweederde wordt vergoed door het Rijk. Het probleem is echter dat het Rijk deze subsidie uitbetaalt via de oblast, de provincie, en die provincie betaalt pas einde jaar. Dus als jij een lening hebt van 10 miljoen roebel en je moet elke maand 18% rente betalen, dan kost dat je alleen al aan rente 1,8 miljoen roebel, en dan heb je nog niets afgelost. Daarnaast moet je 30% geïnvesteerd eigen vermogen inbrengen. Dat is ook een hoop. Daarom hebben veel Russische bedrijven cashflowproblemen. Een slecht jaar betekent al gauw faillissement. In Nederland zijn bedrijven veel flexibeler. Twee jaar met een lage melkprijs valt nog op te vangen. In Rusland is het dan wel klaar.”
Hij is nu bedrijfsleider. Ze melken 2.300 melkkoeien en hebben in totaal 5.200 stuks vee, zowel droge koeien als jongvee. De productie ligt op 80.000 kg melk per dag met 3,9 % vet en 3,7 % eiwit.
Daarnaast is er nog een akkerbouwbedrijf van 11.500 ha. Het bouwplan bestaat o.a. uit 1.300 ha gras, 1.000 ha mais, 300 ha aardappels, 60 ha ijsbergsla, 10 ha bieten, 10 ha broccoli en bloemkool, 200 ha raapzaad, 200 ha Russisch raapzaad en 3.500 ha granen (triticale, zomer- en wintertarwe, zomer- en wintergerst, voor stro).
Hoewel hij nog geregeld in Nederland is, wil hij niet terug. “Nederland is een mooi land om op vakantie te gaan. Recreatie is er op en top geregeld. Elke 10 km rijd je een andere omgeving binnen. Dat vind ik fijn. Maar in Rusland heb ik een goed leven. Een gezin met 3 kinderen. Alles wat ik wil, is daar.”Op het bedrijf van Pieter Ham worden 2.300 koeien gemolken. In totaal heeft het bedrijf 5.200 stuks vee, zowel droge koeien als jongvee. De productie ligt op 80.000 kg melk per dag met 3,9 % vet en 3,7 % eiwit.