Rendement vaccinatie kan beter

Er wordt veel gevaccineerd. De verwachtingen zijn vaak hooggespannen, maar fouten zijn snel gemaakt. Een regelmatige evaluatie verbetert het rendement.Gemiddeld geven zeugenhouders jaarlijks € 85 per zeug uit aan gezondheidszorg, met uitschieters tot rond € 150. Het grootste deel hiervan zijn vaccinatiekosten. Zo’n 80% van de biggen wordt geënt tegen Circo, 70% tegen mycoplasma en 20% tegen PRRS. Fouten zijn snel gemaakt en de verwachtingen van varkenshouders zijn hooggespannen.Een vaccinatie is geen wondermiddel, maar onderdeel van de oplossing. Dat blijkt tijdens de studieavond ‘Doeltreffend vaccineren’ van De Varkenspraktijk. Volgens dierenarts Chretien Gielen hebben varkenshouders vaak te hoge verwachtingen van een enting. Veelal leeft het idee dat de ziekte en symptomen verdwijnen zodra een enting wordt ingezet. Dat is niet zo. Een vaccinatie vermindert de symptomen. Om een probleem op te lossen, is een beter bedrijfsmanagement nodig.Naaldloos enten van zeugen. De dieren ervaren geen stress. Deze enting wordt in de huid toegediend. Daarvoor zijn haarloze plekken het best geschikt. - Foto's: Henk RiswickEen enting laat het immuunsysteem gecontroleerd specifieke antistoffen aanmaken tegen

ziektekiemen. Dit is aangetoond bij geregistreerde vaccins en staat in de bijsluiter. Om een voldoende rendement te halen, is het nodig dat entingen goed worden uitgevoerd. Dit lijkt een open deur, maar in de praktijk gaat er veel fout, ziet Gielen.Goede diagnoseIn de eerste plaats is het belangrijk dat een goed onderbouwde diagnose wordt gesteld. Dat gebeurt niet altijd. Soms worden zonder diagnose vaccinaties ingezet uit commerciële overwegingen, of omdat de afnemer daarom vraagt. En soms wordt een mycoplasma-enting ingezet op basis van mycoplasma-achtige longafwijkingen aan de slachtlijn, zonder nader onderzoek.Voorts is het belangrijk dat de enting op het beste moment (zie kader 'Infectiemoment bepaalt tijdstip enting') wordt ingezet. Er circuleren veel verschillende adviezen. Het meest geschikte moment wordt bepaald door de ziekte, het varken en de boer.“Varkenshouders kiezen nog wel eens een moment dat arbeidstechnisch goed past. Als dat verschilt van het meest geschikte moment, dan doe je concessies aan het rendement van de enting”, vindt Gielen. De speelruimte is beperkt. Het doel is een zo groot mogelijk deel van de varkens te beschermen tegen ziektekiemen. Daarvoor moet elk individueel varken voldoende antistoffen aanmaken.Voldoende hoge beschermingsgraadBij mensen is bekend dat als minder dan 95% van de kinderen gevaccineerd wordt tegen mazelen, er vroeg of laat epidemieën uitbreken. Dit principe geldt ook bij varkens. De hoogte van het percentage hangt af van de besmettelijkheid van de ziekte.Daarnaast is het de vraag of het vaccinatiepercentage gelijk is aan het beschermingspercentage. Als bijvoorbeeld de Circo-enting niet goed wordt uitgevoerd, is de bescherming van de populatie onvoldoende en neemt de hoeveelheid virus toe. Uiteindelijk leidt dat tot schade door wegkwijnziekte. Elke prik moet succesvol zijn om een zo hoog mogelijk beschermingspercentage te halen. Zieke dieren maken te weinig antistoffen aan en wanneer een paar honderd biggen geënt worden, is de kans groot dat er een paar niet goed geënt worden.De beste temperatuur om vaccins te bewaren is tussen 2 en 8 graden.Nauwkeurig werkenVerder is het van belang om op de juiste manier te vaccineren. Dat begint bij de opslag van vaccins in de koelkast. “Vaak staan die tegen de achterwand, waardoor ze bevriezen. Dan gaan ze kapot en een te hoge bewaartemperatuur gaat ten koste van de houdbaarheid”, zegt Gielen. De beste temperatuur om vaccins te bewaren is tussen 2 en 8 graden. Vaccins, zeker levende, zijn gevoelig voor schommelingen. Daarom is het raadzaam daarop te controleren met een min-max-thermometer of een datalogger op de koelkast.Vaccins moeten bij gebruik op kamertemperatuur zijn. Een paar uur daarvoor moeten ze uit de koeling worden gehaald, of worden opgewarmd in lauw water van maximaal 37 graden. Een enting met koude entstof is pijnlijk en leidt tot beschadiging van spierweefsel. Ook trekken de bloedvaten samen door de koude vloeistof. Dit vermindert de werking van het vaccin. Daarnaast is het zaak om alleen scherpe naalden te gebruiken en regelmatig te vervangen. Gielen adviseert maximaal 20 varkens of zeugen en één koppel biggen per naald te enten. Beschadigde naalden moeten meteen vervangen worden.Maak vaccins maximaal twee uur vóór gebruikEen aantal vaccins moet voor gebruik aangemaakt worden. Vuistregel is om voor maximaal twee uur vooraf aan te maken. De aangemaakte vaccins kunnen niet bewaard worden. Dat geldt zowel voor levende als combinatievaccins. Schoon aangeprikte vaccins kunnen een week bewaard worden, mits ze niet verkleurd zijn. Vaccins terugspuiten in het flesje is uit den boze, vanwege de kans op vervuiling.Verschillende methodesEr zijn verschillende manieren om te enten. Op de bijsluiter staat hoe de entstof moet worden toegediend. De meeste vaccins moeten intramusculair (i.m., in de spier) worden geïnjecteerd. De beste plek is achter het oor en loodrecht op de nek. Het is van belang om de juiste naald te gebruiken. Voor zeugen moet een naald met een lengte van 1,5 inch (3,8 centimeter) worden gebruikt. Voor vleesvarkens volstaat een naald van 1 inch (2,5 centimeter) en voor biggen is een naald van 5/8 inch (1,6 centimeter) voldoende om in de nekspier te komen.Een alternatief voor naalden is naaldloos vaccineren, waarbij het vaccin onder hoge druk door de huid in de spieren (i.m. of intramusculair) wordt gebracht. Het voordeel is dat het minder stress veroorzaakt en er minder verspreiding plaatsvindt. Dit is een andere manier dan de naaldloze intradermale (i.d., in de huid) enting.Mycoplasma-enting van biggen. De beste plek voor deze enting met een naald, is achter het oor, loodrecht op de nek. Nauwkeurig werken verhoogt het rendement van een enting.Eén vaccin is geregistreerd om subcutaan (s.c., onderhuids) te enten en een beperkt aantal kunnen intradermaal worden toegediend. Dat gebeurt onder hoge druk en de vaccins zijn alleen te gebruiken met een merkgebonden ‘injectiespuit’. Relatief nieuw is het gebruik van orale entstoffen. Dat kan individueel via een drench, of door het drinkwater of de brij. Bij deze laatste twee manieren moeten de leidingen en buffers goed schoon zijn.Regelmatig evalueren“Alleen als het vaccin, het moment en de techniek van enten perfect zijn, is een hoog beschermingspercentage haalbaar. Dan haal je maximaal rendement uit een vaccinatie”, vat Gielen samen. Het blijft zaak om op gezette tijden te evalueren of de inzet van een enting nog rendabel is. Dat gebeurt te weinig, volgens de dierenarts. In de praktijk zit er vaak een lange tijd tussen de start van een vaccinatie en het moment waarop een goede evaluatie mogelijk is. Door frequent te evalueren en zo nodig bij te sturen, zorg je voor een goed rendement van vaccinaties. Aanpassing van het bedrijfsmanagement kan een vaccinatie weer overbodig maken.Analyse van bedrijfsmanagement mag niet ontbreken bij diagnoseVolgens Manon Houben, hoofd dierenartsen sector varkens van de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), is een goede diagnose de basis voor een succesvolle aanpak van gezondheidsproblemen. In de eerste plaats is het belangrijk dat er overeenstemming is over wat het probleem is. Dat moet zo concreet mogelijk worden omschreven, zoals hoestende varkens vanaf 60 kilo, of diarree bij aankomst van de biggen.
Manon Houben, hoofd dierenartsen
sector varkens, GD. - Foto: Jan Willem
SchoutenUitvoering van onderzoekenAls het probleem duidelijk is geformuleerd, wordt een passend plan van aanpak voor de diagnose gemaakt. Vervolgens worden geschikte dieren geselecteerd voor aanvullend onderzoek, waarna de uitvoering van de onderzoeken plaatsvindt conform het plan van aanpak. De mogelijkheden zijn legio.Door middel van sectie kun je kijken naar typerende verschijnselen. Daarna kun je proberen om de ziektekiem op te sporen via kweek of een PCR-test. Die laatste is een test waarin erfelijk materiaal van de ziektekiem wordt aangetoond. Met een serologisch onderzoek kun je gericht zoeken naar antistoffen. Door dieren van verschillende leeftijdsgroepen te onderzoeken, is het infectiemoment te bepalen. En met een speekselonderzoek kun je zowel antistoffen als ziekteverwekkers aantonen.‘Analyse bedrijfsmanagement moet standaard onderdeel van plan van aanpak zijn’De laatste fase is de interpretatie van alle onderzoeken. Er worden altijd ziekteverwekkers gevonden. Het is de kunst om de veroorzaker van de problematiek eruit te lichten. Op basis hiervan wordt een plan van aanpak gemaakt voor het nemen van maatregelen. Houben benadrukt dat een analyse van het bedrijfsmanagement standaard onderdeel van dit plan van aanpak hoort te zijn.Infectiemoment bepaalt tijdstip entingVoor een goed resultaat is het van belang dat varkens op het juiste moment worden geënt. Het ideale tijdstip voor een vaccinatie is drie weken voor de infectie plaatsvindt. Dat verschilt per ziektekiem, per bedrijf en mogelijk per diergroep. Om het moment van een infectie te bepalen, is onderzoek nodig naar antistoffen bij dieren van verschillende leeftijden.Preventief antistoffen aanmakenEen vaccinatie heeft als doel om dieren preventief antistoffen te laten aanmaken. Dat lukt alleen als aan een aantal voorwaarden wordt voldaan. Zo moeten er bij biggen geen of zo weinig mogelijk antistoffen uit de biest aanwezig zijn. Daarnaast moet het dier gezond en ‘volwassen’ genoeg zijn om antistoffen te kunnen aanmaken. Verder is het van belang dat de vaccinatie plaatsvindt op een stressvrij moment. Dus niet met spenen of het transport van dieren.Het optimale vaccinatiemomentAls laatste moet de vaccinatie niet vlak voor of na een andere enting gegeven worden. Er dient minimaal twee weken tussen te zitten. Soms is het mogelijk om twee entingen tegelijkertijd te geven met een combinatievaccin, of tegelijkertijd op verschillende plaatsen.Het ideale moment bestaat vaak niet. Dat betekent dat meestal een compromis moet worden gesloten in overleg met de dierenarts, om het optimale vaccinatiemoment te bepalen.➤   Terug naar boven