Nederland wil omslag in landbouwbeleid, andere landen niet

Het Europees landbouwbeleid staat op de rol te worden hervormd vanaf 2020. Brexit en verkiezingen vertragen dat proces.Tussen de koeien, gezeten op strobalen, zette demissionair staatssecretaris Martijn van Dam begin april op een boerderij in Kamerik (Utrecht) zijn gedachten uiteen over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Nederland kan het voortouw nemen bij de hervorming die gepland staat voor de periode na 2020, denkt Van Dam. Als er één Nederlander in de discussie over een hervorming van het landbouwbeleid het voortouw heeft genomen is het niet Van Dam, maar Cees Veerman. Veerman heeft als voorzitter van de Agricultural Markets Task Force aanzetten gegeven voor veranderingen in het landbouwbeleid, om de positie van de boer te verbeteren. Veermans rapport kreeg in het Europees Parlement en in de lidstaten veel weerklank. Veerman betoogt dat het huidige landbouwbeleid enigszins uit balans is geraakt. Hij bepleit een basisinkomen voor boeren; als tegenprestatie moeten de boeren dan een rol spelen bij onderhoud van het landschap, de biodiversiteit en leefbaarheid van het platteland. Daarnaast ziet hij een categorie marktgerichte agrarisch ondernemers, die geen steun behoeft, maar wel belang heeft bij beschermingsmechanismen om risico’s (misoogst, marktfluctuaties) af te dekken. Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid zou dat moeten faciliteren, vindt de werkgroep-Veerman.Van Dam schetste tijdens het Nederlands voorzitterschap, begin vorig jaar, zijn eigen contouren voor een nieuw Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Insteek: minder directe betalingen aan boeren en meer verplichtingen, gecombineerd met een accentverlegging naar een voedselbeleid, met aandacht voor de gezondheid van de consument.Nederland loopt ver voor de troepenIn Brussel kreeg Van Dam weinig medestanders voor zijn ideeën. Want als er iets heilig is in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, dan is het de inkomenssteun aan de boeren. Dat bleek ook tijdens het Nederlands voorzitterschap begin vorig jaar, bij het schot voor de boeg van Van Dam. Er kwam meteen een tegenvoorstel van de Franse landbouwminister Stéphane LeFoll. Hoewel de Franse minister het diplomatiek verwoordde, was zijn boodschap klip-en-klaar: niet tornen aan de inkomenssteun. In lidstaten als Polen en Hongarije is de vraag niet of de directe inkomenssteun moet blijven. Daar wordt gewoon de eis uitgesproken dat de steun blijft en op hetzelfde niveau komt als in bijvoorbeeld Nederland. In het krachtenveld van 28 lidstaten kan Nederland wel met ideeën komen, maar zelfs als een van de founding fathers van de Europese Unie heeft Nederland niet de positie om met vooruitstrevende ideeën het beleid daadwerkelijk te doen kantelen. Het zijn de grote lidstaten (Polen, Frankrijk, Duitsland) die de dienst uitmaken. Staatssecretaris Martijn van Dam is zich daar ook van bewust, zo bleek tijdens een bijeenkomst in Kamerik, twee weken geleden. Nu is de tijd om de Nederlandse ideeën te verspreiden, vindt hij. Later wordt duidelijk welke van die ideeën ook daadwerkelijk beklijven. En dan moet het volgende kabinet een positie innemen.Staatssecretaris Martijn van Dam (links) zette zijn ideeën over het landbouwbeleid uiteen tijdens een strobalensessie met jonge boeren in Kamerik.De Nederlandse positie (ongeacht de kleur van het kabinet) is in de kern dat de boeren hun inkomen uit de markt moeten halen. Van Dam zegt daarbij dat als er dan toch steun is, daar wat tegenover moet staan in de vorm van verplichtingen op gebied van klimaataanpassing en verbetering van milieu- en natuur. In het huidige beleid is daar met de vergroening al een voorschot op genomen.Brexit zet stempel op hervormingsplanHet Europees landbouwbeleid is in 2013 hervormd. De vraag is of dat in 2020 opnieuw moet gebeuren. Huidig landbouwcommissaris Phil Hogan heeft er niet veel belang bij te verkondigen dat het roer in de landbouw geheel om moet. Er zijn al genoeg bedreigingen die de druk op het Europese budget verhogen. De belangrijkste daarvan is de terugtreding van het Verenigd Koninkrijk als lid van de Europese Unie. De verwachting is dat de onderhandelingen met de Britten zoveel vergen, dat al het andere daar voorlopig voor zal wijken: ook een eventuele herziening van het landbouwbeleid. De Brexit heeft forse gevolgen voor de Europese begroting: van de ongeveer € 143 miljard valt pakweg € 23 miljard weg. Dat betekent dat er hoe dan ook druk komt op de omvang van het landbouwbudget van nu nog ongeveer € 61 miljard.Het is voor landbouwcommissaris Phil Hogan niet aantrekkelijk om bij een afnemend Europees budget ook nog eens een fikse landbouwhervorming te moeten aankondigen. Daarmee biedt hij de Europese arena extra munitie om met bezuinigingsvoorstellen te komen. Hogan heeft de afgelopen jaren, sinds zijn aantreden de weg van de geleidelijke verandering gevolgd. In de laatste landbouwraad kreeg hij steun voor een aantal vereenvoudigingsvoorstellen. Het waren relatief kleine aanpassingen.Zwaartepunt in Europa verschuiftAls het al tot een hervorming komt, zal het zeker nog wel tot 2022 duren voor er iets verandert, verwacht LTO-voorzitter Marc Calon. Hij vindt de hectaretoeslagen ook niet het gelukkigste instrument, omdat die in feite zorgen voor een hogere hectareprijs. Maar eenzijdig afschaffen is ook geen goed idee, zegt hij. “Ik wil niet tegen andere voorwaarden boeren dan mijn collega’s in Duitsland of Frankrijk. Wij zijn gekke henkie niet.”Het vertrek van de Britten heeft niet alleen financiële gevolgen. Het krachtenveld in Brussel tekent zich af in drie blokken: de Noordwest-Europese landen, de Zuid-Europese landen en de Oost-Europese landen. De Noordwest-Europese coalitie (Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Nederland, België, Denemarken, Zweden) wordt door het Britse vertrek verzwakt. Brexit zorgt er letterlijk en figuurlijk voor dat het zwaartepunt van de EU naar het oosten verschuift. De positie van Oost-Europese landen als Polen en Hongarije wordt groter. Nederland zal nu vaker naar het Zuiden of Oosten moeten kijken om coalities te smeden, ook om veranderingen in het gemeenschappelijk landbouwbeleid te realiseren. Het verandert niet alleen voor Nederland. Sommige landen zullen van netto-ontvanger na het Britse vertrek nettobetaler worden. Dat betekent een verandering van standpunt, bijvoorbeeld voor Spanje. Mogelijk zal die veranderde Spaanse positie ook kansen bieden voor nieuwe coalities, waar Nederland bij betrokken is.De veranderende krachtsverhoudingen zullen er in elk geval toe leiden dat grote hervormingen in het landbouwbeleid eerder trager dan sneller verlopen.Verkiezingen vertragen besluitvormingEen greep uit de ideeën over de komende vernieuwing van het Europees landbouwbeleid levert al een flinke lijst op. Het kan wel wat minder met hectaretoeslagen, de innovatie moet een impuls krijgen, de landbouw moet meer inspelen op klimaatveranderingen, het landschap, natuur en milieu verdienen bescherming, het ondernemerschap op het platteland (niet alleen van boeren) moet bevorderd worden en de verjonging van de boerenstand is dringend aan versnelling toe. Het is echter maar de vraag of iets van die plannen en gedachten uitkomt. En het valt te betwijfelen of dat lukt voordat de huidige periode (tot 2020) is verstreken. Zolang er geen nieuw beleid is, wordt het bestaande beleid voortgezet. Verkiezingen in de Europese Unie hebben net als de onderhandelingen over de uittreding van het Verenigd Koninkrijk een verlammende werking op de besluitvorming in Europa. In Frankrijk en Duitsland staan belangrijke verkiezingen voor de deur, waardoor die landen nu geen ferme posities innemen. Hetzelfde geldt voor Italië. Voordat de Europese Commissie met serieuze voorstellen komt, is dit jaar voorbij. Dan duurt het zeker anderhalf jaar voordat de discussie met de lidstaten (de landbouwministers) en het Europees Parlement tot een afronding komt. Daartussendoor zijn er dan nog verkiezingen van het Europees Parlement, met een nieuwe Europese Commissie en mogelijk ook een nieuwe Europees landbouwcommissaris. Ook dat zal eventuele hervormingsvoorstellen zeker niet versnellen.