Minder uitval door extra zorg

Extra zorg rond de geboorte redt meer biggen. De ondernemer is bepalend. Rust en goede voeding zijn cruciaal.Het aantal levend geboren biggen per worp neemt jaarlijks toe waardoor het gemiddelde geboortegewicht daalt. Omdat lichte biggen een kleinere overlevingskans hebben, loopt de biggensterfte langzaam op. Dat is nadelig voor het rendement. Tegelijkertijd groeit de druk vanuit de maatschappij om de biggenuitval te verlagen. Met de inzet van extra arbeid rond het werpen kunnen meer biggen de eindstreep halen. Hoewel dit al snel rendabel is, stijgen de arbeidskosten per zeug wel.ArbeidskostenAndré Klemans, bedrijfsadviseur varkens bij Abab Agroadvies, ziet grote verschillen in arbeidskosten tussen bedrijven: “Ze variëren grofweg tussen € 4 en € 7 per big”, zegt hij. Het is de uitdaging voldoende en goed personeel in te zetten op de processen op het zeugenbedrijf en in het bijzonder in de kraamstal rond de geboorte.ArbeidsscanEen arbeidsscan geeft inzicht in de inzet van arbeid over het bedrijf. Er moet niet alleen gekeken worden naar arbeidskosten per zeug. De productie van voldoende, kwalitatief goede biggen per zeug geeft het hoogste rendement per big. Jan Pijnenburg, adviseur intensief bij DLV advies: “De kwaliteit van het werk in de kraamstal is zeker zo belangrijk als het aantal uren.” Bij de zorg rond de geboorte is ook de persoon van belang. Die moet oog hebben voor de dieren en zorgzaam zijn. Klemans: “Deze eigenschappen worden vaak toegeschreven aan vrouwen die in de kraamstal werken, maar dat is niet vanzelfsprekend.”Efficiënt werkenHet is van groot belang dat het rustig is in de kraamstal rond het werpen. In dat opzicht is het belangrijk dat er efficiënt gewerkt wordt. Volgens Pijnenburg is het werk in de kraamstal (inclusief behandelen van biggen en controleren) door 1 persoon te behappen rond 55 worpen per week, hoewel dit ook afhankelijk is van het bedrijf en de persoon. Dat aantal worpen komt overeen met een bedrijf met 1.200 zeugen in een weeksysteem (zie tabel hieronder).Hoe meer zeugen tegelijkertijd werpen hoe eerder de inzet van extra arbeid rond het werpen rendabel is. Uitgangspunt is dat elk uur arbeid 1 extra verkoopbare big moet opleveren. Het is lastig aan te geven hoeveel werpende zeugen 1 persoon kan overzien, maar er is een grens.9 uur per dag in kraamstalDe Stuurgroep Bigvitaliteit van de Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV) maakte een checklist Bigvitaliteit op basis van een enquête onder varkenshouders. Daaruit blijkt dat een vrouw in de kraamstal niet automatisch een succesfactor is voor het verlagen van de biggensterfte. Wel een succesfactor is dat er minimaal 9 uur per dag een medewerker in de kraamstal is rond het werpen. Dat is inclusief de zorg rond werpen, het behandelen van de biggen en de dagelijkse controle van zeugen en biggen.Organisatie arbeidHoeveel uren hiervan alleen worden besteed aan geboortezorg blijkt hier niet uit. Die vraag blijkt lastig te beantwoorden. In zijn algemeenheid stellen Klemans en Pijnenburg dat ondernemers die hun arbeid goed georganiseerd hebben, in totaal het efficiëntst werken. En kenmerkend voor die bedrijven is vaak dat de hele bedrijfsvoering goed in elkaar steekt. “Deze bedrijven hebben ‘ruimte’ om extra uren rond het werpen in te zetten”, zegt Klemans.Veel worpen efficiënt“Op grote bedrijven is het eenvoudiger extra arbeid rond het werpen in te zetten omdat er voldoende werk is”, zegt Pijnenburg. Op kleinere bedrijven met een weeksysteem is dat een stuk lastiger. Dan neemt vaak de partner van de varkenshouder de zorg rond het werpen voor haar rekening. Een meerwekensysteem vergroot het aantal worpen per werpweek waardoor het sneller interessant is een arbeidskracht in te zetten (zie tabel hierboven). Maar met biggen afleveren is het nadelig. Een afdeling vleesvarkens is na 17 weken leeg. Dat ritme komt niet uit met een drie-, vier- of vijfwekensysteem.Bij de inzet van 24 uur extra hulp in de kraamstal over 3 dagen moet dat, op een bedrijf met 500 zeugen in een weeksysteem, ruim 1 verkochte big per worp meer opleveren om de kosten te dekken. Bij een driewekensysteem is dat 0,35 big per worp (zie tabel hierboven). Daarbij is ervan uitgegaan dat 1 uur arbeid € 25 kost en de waarde van een big bij spenen € 25 is.Goed geboortegewichtBiggen redden die later als slachtbig verkocht moeten worden, kost geld. Om dat te voorkomen, moet aan enkele voorwaarden worden voldaan. Het geboortegewicht van de biggen moet goed zijn en er moeten niet te veel lichte biggen bij zitten. Biggen die bij de geboorte lichter zijn dan 700 gram hebben een geringe kans om te overleven. Het geboortegewicht en de uniformiteit van de biggen hangt voor een groot deel af van de voeding van de zeugen vanaf de voorgaande worp.
_{Artikel gaat verder onder de foto.}Een kraamstalmedewerker controleert een toom pasgeboren biggen. Op grote bedrijven is het sneller rendabel om extra arbeid in te zetten omdat meer zeugen tegelijk werpen. - Foto's: Henk RiswickVoeding zeug verbeteren“Op het gebied van voeding van de zeugen valt nog veel te verbeteren”, vindt Lisette Tuenter, meewerkend adviseur bij varkenszorg advies (zie kader onderaan dit artikel). Zij adviseert varkenshouders over het kraamstalmanagement en daarnaast werkt ze bij een aantal varkenshouders in de kraamstal wanneer de biggen geboren worden. “Als de zeug te weinig melk of een te volle uier heeft, helpen extra uren niet. Dat geldt ook wanneer het geboortegewicht te laag is. Dat moet je eerst oplossen”, benadrukt ze.De adviseurs ondersteunen Tuenter in haar visie. De randvoorwaarden als voeding, huisvesting, klimaat moeten goed zijn om efficiënt en effectief te kunnen werken. Klemans: “Het geboortegewicht van biggen verandert niet door meer uren aan geboortezorg te besteden.”Ondernemer bepaaltHoewel het type ondernemer uiteindelijk bepalend is, kiezen grote bedrijven eerder voor eenvoudige kraamhokken en het inzetten van extra arbeid. Kleinere bedrijven zoeken het volgens Pijnenburg eerder in het optimaliseren van de omstandigheden met technische voorzieningen. Als voorbeeld noemt hij een beweegbare vloer in kraamhokken. Daarmee is het aantal doodliggers met 80% te verlagen. 40% van de uitval komt door doodliggen. “Op een bedrijf met 500 zeugen en 33 levend geboren biggen per jaar en 14% uitval worden ruim 900 biggen doodgelegen. Een beweegbare vloer redt dan ruim 700 biggen. Dat scheelt 1,4 big per zeug per jaar.”Perfect microklimaatVolgens Anouk van Spronsen, productmanager bij Vereijken-Hooijer, kost een beweegbare vloer tussen € 250 en € 300 per kraamhok extra. De jaarlijkse kosten liggen voor 120 kraamhokken bij 17% jaarkosten (afschrijving 10%, rente 5%, onderhoud 2%) tussen € 5.100 en € 6.120. Bij een waarde van een big bij spenen van € 25 levert de investering jaarlijks tussen € 11.380 en € 12.400 op en is de investering in 3 jaar terugverdiend. Daarnaast ziet de productmanager goede resultaten van de Nanny, een biggennest dat de uitval vermindert door een perfect microklimaat voor de pasgeboren biggen te bieden, mits juist gebruikt.Ook in vrijloopkraamhokkenOmdat de meeste uitval door doodliggen en -drukken ook in een vrijloopkraamhok in de eerste 24 uur plaatsvindt, ontwikkelde het bedrijf de Pro Dromi Up, een vrijloopkraamhok met een beweegbare vloer. Van Spronsen: “Het werken met een vrijloopkraamhok vraagt een andere manier van werken en bij veel wisselende krachten in de kraamstal is het bijna ondoenlijk dat elke medewerker over die kennis beschikt.”Van Spronsen denkt dat de uitval door doodliggen en -drukken in het Pro Dromi Up-kraamhok met 60 tot 80% is te verminderen door de zeug de eerste 2 dagen na de geboorte vast te zetten en de beweegbare vloer aan te zetten.‘Zorg verlenen redt meer biggen dan hard werken’Kraamstalmanagement wordt steeds belangrijker. Lisette Tuenter, meewerkend adviseur van ‘advies varkenszorg’, ondersteunt varkenshouders hierbij.Waar is de grootste winst te halen in de kraamstal?“Bij een groot deel van de varkenshouders ligt de focus vooral op veel werk verzetten. Op een bedrijf waar wekelijks biggen worden geboren, gebeurt van alles tegelijk. Pasgeboren biggen hebben zorg nodig. Die schuift vaak naar de achtergrond in de dagelijkse hectiek. Er is een omslag nodig in denken van ‘werken’ naar ‘zorgen voor dieren’. Dat vereist eigenschappen als geduld, zorgzaamheid en een rustige benadering. Niet iedereen beheerst dat even goed.”
_{Interview gaat verder onder de foto.}Naam: Lisette Tuenter. Bedrijf: Varkenszorg advies en begeleiding. Functie: adviseur die meewerkt in de kraamstal en advies geeft rond de geboorte van biggen en over kraamstalmanagement.Wat is jouw werkwijze?“Op een aantal bedrijven verleen ik structureel geboortezorg. Daarbij besteed ik veel aandacht aan de biestvoorziening. Ik leg de kleine biggen meteen aan de uier. Doe je dat niet dan sneuvelen ze omdat ze te laat biest binnen krijgen en te veel afkoelen. En de eerstgeboren biggen haal ik na een paar uur weg zodat de laatst geboren biggen ook genoeg biest kunnen drinken. Daarnaast besteed ik veel aandacht aan het uniformeren van tomen. Anders belanden de lichtste biggen automatisch aan de achterste spenen. Die laten de melk moeilijker schieten en dan moet je deze biggen na een paar dagen weghalen omdat ze achterblijven.”Het mengen van tomen is toch uit den boze?“Dat is wel het algemeen geldende advies om verspreiding van ziektekiemen te beperken. Het is belangrijk dat je de biggen binnen 24 uur overlegt. In die periode heeft de zeug een verhoogde weerstand waardoor de kans op besmetting van de biggen kleiner is. Daarna volgt een weerstandsverlaging. Rust is in de eerste dagen na het werpen essentieel, omdat stress de weerstand vermindert. Daarom vind ik dat je beter één keer vroeg en goed kunt overleggen dan later en vaker achterblijvers weghalen.”Wat adviseer je varkenshouders?“Ik werk veel samen met voerleveranciers. De voeding van de zeug moet optimaal zijn. Zeker voor hoogproductieve zeugen met weinig spek komt de voeding erg nauw. Dat is de basis voor vitale, uniforme biggen. En er mag niet te veel maar ook niet te weinig spanning op de uier staan. Ook dit is een kwestie van het juiste voer en voerschema. Een algemeen advies is lastig te geven. Elk bedrijf is anders en vraagt om een specifieke aanpak.”Wat is nog meer van belang naast voeding?“De zeug moet zich prettig voelen voor, tijdens en na de geboorte. De meeste zeugen ervaren stress als ze na vier maanden loslopen plotseling vast in een kraambox staan. Om de dieren op hun gemak te stellen is het belangrijk dat de verzorger positief contact met de dieren maakt. Aan de houding en de stand van de oren kun je merken of een zeug zich prettig voelt. Dat is voor een deel fingerspitzengefühl.”