Marktmacht

De Tweede Kamer toonde zich onlangs bezorgd over de zwakke marktpositie van agrariërs. Daarbij werd gepleit voor meer armslag voor producentenorganisaties. Dat kan op zichzelf nuttig zijn, maar zou het probleem daarmee zijn opgelost?De zwakke marktpositie komt vooral tot uiting in een lage beloning. Volgens een LEI-rapport van begin dit jaar is het rendement van het eigen vermogen op agrarische bedrijven de laatste jaren ongeveer 0 of negatief. In toelevering, verwerking en distributie worden veelal rendementen behaald tussen 15 en 25 procent.

Het probleem is eenvoudig: de prijs van agrarische producten wordt bepaald door vraag en aanbod en het aanbod heeft vaak de neiging de vraag te overtreffen. Daarbij speelt een rol dat agrariërs zich bij de ontwikkeling van hun bedrijf zelden laten leiden door de afzet. Ze vergroten hun bedrijf om de kostprijs te verlagen, om nieuwe technieken te kunnen toepassen of gewoon omdat ze vinden dat ’groeien moet’. Een agrariër gaat er – meestal terecht – vanuit dat hij geen invloed heeft op de opbrengstprijzen. Maar de optelsom van al die op zichzelf juiste beslissingen is vaak een tendens tot overproductie en dus druk op de prijzen.

Bovendien gaat de productie slechts moeizaam weer omlaag. Aan een koe zit geen kraan en voor bouwland is meestal geen alternatief dan zaaien en oogsten. Die tendens tot overproductie vormde ooit een reden om landbouwbeleid te gaan voeren – eerst nationaal, daarna in EU-verband – met prijssteun en later productiebeperkingen. Dat laatste is essentieel: zonder mogelijkheden om de productie (op EU-niveau) in de hand te houden zal de prijsvorming regelmatig tegenvallen, ook bij ruimere mogelijkheden voor producentenorganisaties.

De instrumenten voor productiebeheersing – braaklegging en quotering – zijn of worden echter successievelijk opgedoekt, met instemming van de Tweede Kamer. Kamerleden die zich zorgen maken over de gevolgen van de geringe marktmacht van agrariërs, klagen dus tot op zekere hoogte over effecten van beleid dat ze zelf hebben gewild. Dat komt vaker voor.