Landbouw moet anders, maar hoe dan?

Hoe zet je die hervorming van de landbouw in? Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving kunnen boeren niet meer op eigen houtje beslissen. Ook ontbreekt regie in de sector.De landbouw in Nederland loopt tegen grenzen aan. Vanuit het oogpunt van klimaat, milieu en biodiversiteit, maar ook het inkomen in de landbouw staat onder druk. De stapel rapporten en visies over een omslag naar een duurzamer systeem wordt groter en groter. Uit de Staat van de Boer van dagblad Trouw blijkt dat het overgrote deel van de boeren duurzamer wil gaan produceren. Maar toch gebeurt dit tot nu toe mondjesmaat. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) onderzocht wat nodig is om een verandering in te zetten.Afhankelijk van andere partijenBedrijven ontwikkelen wel door, maar wel in de richting waarin ze het pad zijn ingeslagen, zegt onderzoeker Martijn Vink van PBL. De schaalvergroting in de landbouw gaat onveranderd door. Boeren concurreren vooral op kostprijs. Door verdere specialisatie en schaalvergroting zijn boeren steeds meer afhankelijk geworden van partijen om hen heen, zoals banken, afnemers, leveranciers, loonwerkers en voorlichters.Boeren zijn steeds afhankelijker geworden van partijen om hen heen, zoals banken, afnemers en leveranciers. Ze kunnen daardoor moeilijk af van de traditionele route van schaalvergroting en intensivering. - Foto: Koos Groenewold“Je zou kunnen zeggen dat een boer als een hangbrug hangt tussen deze pijlers. De boer kan zelf nauwelijks meer bewegen en is afhankelijk van de bestaande pijlers. Hij kan in veel gevallen niet op eigen houtje een keuze maken”, constateren de onderzoekers.Ze benadrukken dat boeren hier ook zelf voor hebben gekozen. Uiteindelijk maakt de ondernemer zelf de keuze om een nieuwe stal te bouwen voor nog meer dieren. Hij kiest voor hogere schulden, waarna hij vervolgens minder snel van het pad af kan omdat de schulden terugbetaald moeten worden. Het is een soort vliegwiel. Bij lage prijzen kan alleen meer verdiend worden door meer te gaan produceren.Schaalvergroting in de landbouw leidt tot grotere schulden per bedrijf en een stijgende grondprijs. Het aantal bedrijven blijft dalen.Veranderde verhoudingenDoor de veranderende verhoudingen in de keten zijn de mogelijkheden om in te grijpen in de landbouw minder geworden. De overheid heeft zich teruggetrokken op landbouwbeleid, waardoor het beleid grofweg beperkt is tot de milieu- en ruimtelijke ordeningsbeleid. Het marktbeleid is steeds verder geliberaliseerd, waardoor boeren afhankelijker zijn van prijsontwikkelingen. Het beleid is volgens PBL in de ‘onderhoudssfeer’ terechtgekomen. Doordat er steeds meer tegen grenzen wordt aangelopen, wordt het beleid meer en meer tot in detail geregeld, waardoor het steeds ingewikkelder wordt.Belang van private partijenDoor de terugtredende overheid is het belang van private partijen in de keten toegenomen. Door de verdere specialisatie in de landbouw treedt er ook bij belangenbehartiging steeds meer versplintering op. Bij de discussie over de melkveehouderij is dat goed zichtbaar. Niet iedere melkveehouder kan zich vinden in de visie van LTO, met het ontstaan van nieuwe organisaties als NetwerkGrondig tot gevolg.Spelers in de agribusiness hebben regulerende rollen op zich genomen. Door samenwerkingen van ketenpartijen en maatschappelijke organisaties, wordt ook regie genomen, zoals bij het Beterlevenkeurmerk van de vleessector en de Dierenbescherming. PBL constateert dat de invloed van ketenpartners sterk verschilt. Grote afnemers met marktmacht als FrieslandCampina hebben meer mogelijkheden om een verandering teweeg te brengen. Dat er grenzen zijn aan de mogelijkheden van sectorale aansturing, bleek bij de overschrijding van het fosfaatplafond, terwijl de melkveehouderijorganisaties hadden toegezegd dat dit niet zou gebeuren. In de varkenshouderij is er minder structuur. “Vion heeft te weinig marktmacht en zat recent zelf nog in zwaar weer”, aldus onderzoeker Daan Boezeman van PBL. Omdat er in het product zelf geen merkenstrategie is, wordt er vooral op prijs geconcurreerd. In de varkensketen hebben voerleveranciers en supermarkten daardoor relatief veel macht.Coördinator ontbreektHoewel er veel initiatieven zijn, ontbreekt de centrale coördinatie in de landbouw. “De capaciteit om een koerswijziging te coördineren is afgenomen. Zowel in de sector zelf als bij de overheid”, aldus Vink. Voorheen was dit door de productschappen makkelijker te regelen, vindt PBL. Om de landbouw toch van het gebaande pad te krijgen, zijn er volgens PBL 3 voorwaarden: In de eerste plaats moet er een duidelijke visie zijn waar de landbouw naar toe moet. Ten tweede moet de rol van de overheid opnieuw worden bekeken en ten derde moeten er instrumenten komen zodat er ook ingegrepen kan worden. De politiek moet kiezen of de overheid of de sector de regie moeten nemen. PBL merkt hierbij wel op dat de sector heel divers is. Ook kan de afweging zijn om het beleid regionaal aan te sturen, zoals dat nu in Noord-Brabant gebeurt. Het risico hiervan is dat problemen zich verplaatsen naar andere regio’s. Regionale overheden zeggen nu wel de instrumenten te missen om in te kunnen grijpen.Veel boeren willen duurzamer produceren, maar slechts een deel doet het ook, bijvoorbeeld door bloemrijke akkerranden. - Foto: Peter RoekPBL ziet een landbouwakkoord à la energieakkoord een route om de koersverandering in de landbouw in te zetten. In een dergelijk akkoord moeten gezamenlijke ambities gesteld worden door alle betrokken partijen. Hierbij moeten ook afspraken gemaakt worden over verdelingsvraagstukken zoals de verdeling van de milieuruimte. De afspraken die in een landbouwakkoord gemaakt worden, moeten bindend zijn. Ook moeten de doelstellingen op de lange termijn door voortschrijdend inzicht kunnen worden aangepast. Of er een landbouwakkoord komt, is de keuze van de politiek. “Als dat makkelijk was, was dat al lang gebeurd”, aldus Vink.Milieumaatregelen zorgen voor minder uitstoot van stikstof, broeikasgassen en fosfaat. Alleen de uitstoot van fijn stof is toegenomen.Toekomstvisie landbouw in de maakDe reeks rapporten over de toekomst van de landbouw neemt toe. Diverse adviesorganen van de overheid hebben inmiddels hun visie gegeven over de landbouw. In zijn algemeenheid wordt hierin opgeroepen de landbouw en het voedselbeleid te verduurzamen om te kunnen voldoen aan de klimaat- en milieudoelen. Een eventuele krimp van de omvang van de veestapel wordt hierbij als optie genoemd, net als de overgang naar een meer plantaardig dieet met minder vlees en zuivel.Landbouwminister Carola Schouten werkt aan een brede landbouwvisie. Eind augustus verwacht ze een stip op de horizon te zetten waar de landbouw in Nederland naar toe moet.
Hoewel de wens om te veranderen door veel boeren wordt gedeeld, blijkt de sector moeilijk uit het huidige stramien te komen.Landbouwakkoord over toekomst sector moet geen praatcircus wordenMartijn Vink en Daan Boezeman zijn onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving. Ze onderzochten waarom de landbouw maar niet uit de gebaande paden kan komen.Onderzoekers Daan Boezemer (l) en Martijn Vink van PBL missen een duidelijke regisseur in de landbouw om een koerswijziging in te zetten. - Foto: Fred Libochant / Roel Dijkstra FotografieWat is er aan de hand in de landbouw?Vink: “Vanuit de maatschappij ligt er een enorme druk op de landbouw, en ook de inkomenspositie van boeren staat onder druk. De Nederlandse welvaart stijgt in zijn algemeenheid, maar het inkomen van boeren blijft daarbij achter en het fluctueert heel erg. Wat ons het meest verbaast, is dat de meeste boeren een oplossing zoeken in schaalvergroting en intensivering.”‘Er is blijkbaar een enorme drang voor boeren om allemaal hetzelfde te blijven doen’“Je ziet dat bedrijven wel ontwikkelen, maar het aandeel boeren dat het zoekt in verbreding of in biologische landbouw is maar zeer beperkt. Er is dus iets waardoor boeren niet richting wensen vanuit de maatschappij bewegen, maar op de ingeslagen route blijven. Er is blijkbaar een enorme drang voor boeren om allemaal hetzelfde te blijven doen. In de glastuinbouw zie je dat die beweging makkelijker gaat.”Waarom lukt het de glastuinbouw wel?Boezeman: “De glastuinbouw heeft als voordeel dat ze een product leveren dat al vrij ver af is. Het hoeft niet meer bewerkt te worden voordat het naar de consument gaat. De glastuinbouw heeft een sterk verhaal opgebouwd rondom de kas als energiebron. Ze leveren voedsel en energie, waardoor er een win-winsituatie is ontstaan.‘Organisatie is het allerbelangrijkste’De tuinbouw was ook sterk verdeeld, maar heeft zich goed kunnen organiseren en ze hebben de samenwerking gezocht met de overheid. Organisatie is het allerbelangrijkste. Je ziet dat dit door het afschaffen van de productschappen een stuk moeilijker is geworden, al doet de POV voor de varkenshouderij een goede poging.”Is het niet jammer dat de productschappen weg zijn?Vink: “Ik weet niet of je productschappen weer moet kopiëren. Maar je ziet wel dat aan een aantal onderdelen van de productschappen behoefte is. Je zou kunnen werken aan een instelling die de noodzakelijke zaken kan regelen, zoals algemeen verbindend verklaringen.”De maatschappij stelt hoge eisen aan boeren en heeft verwachtingen van boeren. Is dit wel legitiem? Boeren zijn toch eigen baas op de boerderij?“De landbouwsector beheert twee derde van de fysieke grondoppervlak van Nederland. Zij beheren de leefomgeving van velen. Als er iets in de landbouw gebeurt, heeft dat direct effect op de samenleving. Daarom is het gerechtvaardigd dat de samenleving voorwaarden stelt en wensen heeft. Tegelijkertijd moet de samenleving zich realiseren dat een boer ook niet zomaar kan veranderen.”Hoe kunnen boeren gemotiveerd worden om te veranderen?Vink: “Mensen willen afspraken maken als ze er voordeel van hebben. Je moet ervoor zorgen dat er voor alle partijen iets te halen is. Het is een spel om tot een gezamenlijk bindend akkoord te komen. Het is daarbij wel onwaarschijnlijk dat je iedereen volledig gelukkig kan maken. Dus je zult ook voor partijen voor wie het negatief uitpakt perspectief moeten bieden. De overheid is de meest voor de hand liggende partij om dit te regelen. Wanneer de sector aan het roer staat, zal er veel meer nadruk liggen op een win-winsituatie voor iedereen. Je kunt je afvragen of bij de problemen die nu voorliggen altijd een win-winsituatie is. Ik denk het niet.”Wat zou u de minister adviseren om de landbouw in beweging te krijgen?“Kom met een visie en werk aan een akkoord en bouw een route daar naartoe. Daarbij moet ook gekeken worden of de knoppen er zijn om ook daadwerkelijk iets te gaan doen. Organiseer en onderhandel. Het moet geen praatcircus worden.”