Klimaatplan zacht van buiten, hard van binnen

De uitwerking van het klimaatakkoord kan beginnen. Boeren kunnen ondersteuning krijgen bij investeringen die ze uiteindelijk zelf moeten doen. Maar krimp van de veestapel is toch onderdeel van de plannen.Na maanden praten is het klimaatakkoord om in 2030 49% minder CO₂ uit te stoten af. Vooralsnog worden geen grote klimaatinvesteringen geëist, maar met subsidie- en financieringsregelingen worden burgers en bedrijven verleid om maatregelen te nemen. De kosten zijn fors: volgens PBL zijn de jaarlijkse nationale meerkosten van het klimaatakkoord € 1,6 miljard tot € 1,9 miljard.De land- en tuinbouw verwacht met de maatregelen ruim 6 Mton CO₂-reductie te realiseren.Baggerwerkzaamheden in het veenweidegebied in het Groene Hart. Op vrijwillige basis wordt 10.000 hectare veenweide omgezet naar agrarisch natuurgebied. - Foto: Roel DijkstraMelkveehouderijEr komen regelingen voor stimuleren van innovaties en investeringen in integraal duurzame en emissiearme stalsystemen. Daarnaast wordt ingezet op voeding en mestopslag en bemesting om kringlopen verder te sluiten.Stoppersregelingen in veenweidegebieden en bij Natura 2000-gebieden.Minder afhankelijk van importveevoer.AkkerbouwDuurzaam bodembeheer op alle gronden in 2030 voor betere CO₂-vastlegging. Inzet is dat boeren carboncredits kunnen verdienen met extra maatregelen.Kabinet zet in op gewasderogatie per 2022 voor gewassen als wintergraan en graszaad, om kunstmest te vervangen door dierlijke mest.Ruimere fosfaatgebruiknormen voor bodemverbeteraars.Intensieve veehouderijMet € 190 miljoen voor de warme sanering varkenshouderij worden bedrijven geholpen om te stoppen. De verwachting is dat de varkensstapel hiermee 7 tot 10% wordt ingekrompen.De sector wil in 2030 de methaanuitstoot uit stallen met 1,3 Mton CO₂-equivalent reduceren, vooral door innovaties op mestgebied. Voor de landbouw ligt het accent op technische maatregelen, naast vrijwillige krimp van de veestapel, landbouwgrond omzetten in natuur en extra bebossing. Maar, zegt minister Carola Schouten, het kabinet doet boter bij de vis. In totaal is tot 2030 bijna € 1 miljard beschikbaar voor de sector.Voor LTO-voorman Marc Calon is dat bij lange na niet genoeg. De belangenbehartiger schat de kosten op € 11 miljard in de komende 10 jaar. Daarnaast zegt Calon dat de club niet zomaar zal ‘tekenen bij het kruisje’. “Er moet vertrouwen bij onze achterban zijn dat het een realistisch plan is, en dat er daadwerkelijk rekening gehouden gaat worden met het inkomen van de boer”, zegt Kees van Zelderen, die namens LTO onderhandelde.Het kabinet wil dat boeren zelf, op vrijwillige basis dus, op hun bedrijf maatregelen gaan nemen om de broeikasgasuitstoot terug te brengen. De ondernemer moet vrij zijn om te bepalen wat bij zijn bedrijf en bedrijfsvoering past. Uitwerking start, maatregelen niet op de korte termijnMet de presentatie van het klimaatakkoord staat het kabinet achter het voorstel van de klimaattafels. Tijdens een debat in de Tweede Kamer bleek dat ook oppositiepartijen geen felle tegenstanders zijn van de voorstellen die er nu liggen op landbouwgebied, al zouden linkse partijen liever actiever ingrijpen in de omvang van de veestapel.Hoewel de plannen nu gepresenteerd zijn, hebben de afspraken nog geen directe gevolgen voor ondernemers. Wetten en subsidieregelingen die nodig zijn om de afspraken uit te gaan voeren, zijn er nog niet. Daar moeten de overheid, maar ook de sector zelf, mee aan de slag. Eind dit jaar komt het kabinet met een planning voor de benodigde wetswijzigingen.Voorzitter Ed Nijpels van het klimaatakkoord, maar ook landbouwminister Carola Schouten, benadrukte niet voor niets dat de klimaataanpak met dit akkoord nu eigenlijk pas begint. “De krachtenbundeling die nodig was om tot dit akkoord te komen, blijft nodig om de doelen ook daadwerkelijk te bereiken”, aldus Nijpels.Individuele boeren kunnen bij de uitvoering meedoen en meedenken aan de plannen, proefprojecten en innovaties. Verder is het zaak om de ogen goed open te houden voor de subsidieregelingen die er komen. De inzet van het kabinet is dat iedereen mee gaat om de klimaatdoelen te halen door mensen te verleiden. Maar als dit te weinig effect heeft, zullen hardere maatregelen volgen.
Voorgestelde maatregelen per sector:MelkveehouderijHet melkveerantsoen kan dusdanig aangepast worden dat minder methaan vrijkomt uit de pens van de koe. Hiervoor komen bijvoorbeeld additieven beschikbaar. - Foto: Herbert WiggermanVee & voer: De prioriteiten in de fokkerij verleggen naar een langere levensduur. Ook het gebruik van additieven die methaanvorming in de pens tegengaan, betere ruwvoerbenutting en een ander rantsoen voor het vee moeten voornamelijk de methaanuitstoot op het melkveebedrijf tegengaan.Bovengenoemde additieven zijn nog in ontwikkeling. De brancheorganisatie voor de veevoersector, Nevedi, werkt hiervoor samen met de zuivelsector. Voor 2020 moet er een toelatingscommissie komen voor dergelijke additieven.Mest: Buitenopslag van mest, eventueel met methaanoxidatie, het produceren van stroom door middel van monomestvergisting. Kunstmestgebruik verminderen door meer klaver te gaan telen, deze plant kan stikstof binden.Bodem en teelt: Melkveehouders kunnen werken aan de bodemgezondheid door middel van gewasrotatie, minder grasland scheuren, vanggewas (onder)zaaien bij maisteelt.Verschillende demobedrijven onderzoeken het klimaateffect van de voorgestelde maatregelen in de praktijk. Deze kennis zal vervolgens gedeeld worden met de sector.In totaal is € 252 miljoen beschikbaar voor de veehouderij.VarkenshouderijHet gebruik van reststromen in het varkensvoer moet de klimaatimpact van de varkenshouderij helpen verminderen. - Foto: Peter RoekEen groot deel van de opgave voor de varkenshouderij wordt gerealiseerd met de krimp van de varkensstapel, die al op de planning stond. Dit is van oorsprong geen klimaatmaatregel, maar heeft wel dat effect. Het kabinet zet hier nu extra op in, om te voldoen aan de doelen die de rechter heeft vastgesteld in het Urgenda-vonnis. Er is in totaal € 180 miljoen voor deze sanering beschikbaar. Naar schatting zal de varkensstapel hiermee 7 tot 10% krimpen (600.000 tot 860.000 varkensrechten worden uit de markt gehaald).Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) verwacht voldoende animo voor de saneringsregeling. Voorzitter Linda Janssen: “Varkenshouders bepalen natuurlijk zelf of ze gebruik gaan maken van de regeling.” Behalve de sanering vindt de organisatie het belangrijk dat er nog een toekomst is voor blijvers in de sector. “Varkenshouders willen wel investeren”, weet Janssen. “Alleen al met de sanering kunnen we al aan de opgave voldoen, maar de sector wil ook vooruit. Daarvoor moet geld en ontwikkelingsruimte zijn.”Varkenshouders kunnen de volgende maatregelen nemen:Mest: Brongerichte emissiearme stalsystemen, in zowel bestaande stallen als nieuwbouw. Mestverwerking- en verwaarding tot bijvoorbeeld kunstmestvervangers.Voer: Meer gebruik van reststromen.Voor deze maatregelen is € 40 miljoen aan overheidsgeld beschikbaar. Bedrijven hebben ook € 26 miljoen toegezegd. Proefstallen gaan experimenteren met de maatregelen; overheden zorgen voor tijdige goedkeuring van nieuwe stalsystemen voor vergunningen.In totaal is € 252 miljoen beschikbaar voor de veehouderij.AkkerbouwHet onderwerken van een groenbemester is goed voor het koolstofgehalte in de bodem en wordt gestimuleerd in het klimaatakkoord. - Foto: Ton KastermansVoor de plantaardige sector zijn de plannen beperkt. “De maatregelen, zoals minder scheuren, meer vanggewas of groenbemester zaaien, minder diep ploegen, zijn bekend en akkerbouwers kunnen daarmee uit de voeten”, concludeert NAV-voorzitter Teun de Jong.Koolstofgehalte: Minder intensieve grondbewerking, meer groenbemesters, rustgewassen en eiwitgewassen.Bemesting: Precisiebemesting, minder kunstmest.Naast subsidieregelingen voor de klimaatmaatregelen heeft het kabinet de leningscapaciteit van het Groenfonds vergroot en zijn instrumenten, zoals het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, SDE++, MIA/Vamil en dergelijke, beschikbaar voor medefinanciering van de klimaatopgave. Veenweide en natuurIn het veenweidegebied wil het kabinet grote stappen zetten. Er komt € 100 miljoen voor een vrijwillige regeling om te verplaatsen, om te schakelen naar een andere manier van boeren, of om te stoppen. Hoe dit er precies uit gaat zien, is nog onduidelijk. Het kabinet wil geen lappendeken van natuur en landbouw, maar wil het beleid wel invoeren op basis van vrijwilligheid.De maatregelen moeten leiden tot 10.000 hectare agrarisch natuurgebied. Daarnaast wordt € 176 miljoen geïnvesteerd in innovaties als onderwaterdrainage of andere teelten voor boeren die door willen met hun bedrijf in het veenweidegebied.Ook voor Natura 2000-gebieden komt € 100 miljoen beschikbaar. Een groot deel van dit budget zal gebruikt worden om boeren te helpen bij verplaatsen, omschakelen of stoppen met hun bedrijf. Het overige deel gaat naar natuurherstel.Voor NAJK is het belangrijk dat er vooral toekomstperspectief blijft voor (jonge) boeren en tuinders. “Door de voorgenomen stoppersregelingen komt er extra druk op bijvoorbeeld grond en vergunningsruimte te liggen in andere regio’s”, vertelt voorzitter André Arfman. “In de uitwerking van de maatregelen zit immers altijd het venijn. Hier moet regionaal maatwerk geleverd worden.”Energie opwekkenHet kabinet blijft burgers en bedrijven stimuleren om te investeren in eigen energieopwekking. Hiervoor bestaat nu al de SDE+-regeling; deze wordt per 2023 verbreed naar de SDE++. De subsidieregeling wordt dan ook bruikbaar voor investeringen die de uitstoot van CO₂, of een ander broeikasgas, terugbrengt of voorkomt. Dat betekent dat er meer ‘concurrentie’ komt voor dit geld. De voorkeur gaat hierbij naar projecten of maatregelen die met zo min mogelijk subsidie, zoveel mogelijk broeikasgasuitstoot verminderen. De plannen zijn om naast zon, wind en biomassa ook zon- en aardwarmte te subsidiëren, bijvoorbeeld voor de glastuinbouw. Ook composteringswarmte is een goede methode die de overheid wil stimuleren. Onderzocht wordt nog of methaanoxidatie uit mest ook onder deze regeling kan gaan vallen.De regelingen moeten nog in detail uitgewerkt worden, waarna zal blijken of ondernemers hiermee echt verleid kunnen worden tot maatregelen. Als dit niet lukt, zullen meer dwingende stappen gezet moeten worden. Afrekening CO₂-reductie via Carbon Footprint MonitorVoor de zuivelsector heeft de Duurzame Zuivelketen van NZO de Carbon Footprint Monitor ontwikkeld, waarop melkveehouders kunnen zien hoeveel CO₂ vrijkomt bij de productie op hun bedrijf. Aan de hand van dit instrument krijgen boeren inzicht en kan de overheid per 2030 beoordelen of de sector heeft voldaan aan de klimaatopgave. Voor het zover is, zijn er nogal wat hordes om te nemen. De vraag is namelijk of de monitoring, zoals die er nu ligt, juridisch houdbaar is. De foutmarge mag bijvoorbeeld niet te groot zijn, het systeem moet fraudebestendig zijn en het moet voor alle melkveehouders te gebruiken zijn. Binnen het huidige instrument is het bijvoorbeeld niet mogelijk om het gebruik van dubbeldoelrassen, voor vlees en melk, aan te geven, waardoor bij deze bedrijven de voetafdruk groter lijkt.Voor de andere sectoren moet er een soortgelijk instrument komen. Een rekentool of een ander systeem waarmee de varkenshouder, pluimveehouder of akkerbouwer kan zien hoe hij minder broeikasgassen kan uitstoten of juist de uitstoot vast kan leggen. Voor 2021 moet duidelijk worden of, naast de Carbon Footprint Monitor, de Nutriëntenbalans Akkerbouw en de Cool Farm Tool verder kunnen worden ontwikkeld om boeren inzicht te geven. De maatregelen zijn op vrijwillige basis, maar als er onvoldoende inspanning wordt geleverd door boeren, worden ze daar, als de sector als geheel niet voldoet, individueel op afgerekend.Medeauteur: Mariska Vermaas