Ken de risico’s van werken met varkens

Werken met varkens is niet zonder risico‘s. Sinds 1995 moeten varkenshouders een plan van aanpak hebben. Inspectie SZW controleert dit jaar voor het eerst.Werken in de dierhouderij brengt risico’s met zich mee. Elk jaar gebeuren er ongevallen die letsel en (tijdelijke) arbeidsongeschiktheid met zich mee kunnen brengen. Soms zelfs met dodelijke afloop. Veel ongevallen kunnen voorkomen worden door veilig werken.Instrooien van hokken. Varkenshouder Edward Teunissen in Wehl draagt een halfgelaatsmasker om zichzelf te beschermen tegen stof en ammoniak in de stallucht. - Foto: Henk Riswick“Elke varkenshouder heeft het wel eens meegemaakt. Biggen of varkens die plotseling plat neervallen tijdens het verpompen van mest of het aflaten van het rioolsysteem”, vertelt Ger Meuwissen, preventieadviseur varkenshouderij bij Stigas, de organisatie van werkgevers en werknemers in de agrarische sector voor arbeid en veiligheid. Met 20 jaar ervaring als preventieadviseur weet hij wat de grootste risico’s zijn van het werken in de varkenshouderij.Stalklimaat grootste risico voor de gezondheidStallucht bevat te veel stof, endotoxinen en ammoniak. Dat is schadelijk voor de gezondheid van mens en dier. Met de komst van luchtwassers is het risico toegenomen, want daardoor is de aandacht voor het klimaat in de stal naar de achtergrond verdwenen. Ook gebeuren er regelmatig ongevallen met chemicaliën als reinigings- en ontsmettingsmiddelen, zwavelzuur voor de luchtwasser en zuurtoevoegingen aan brijvoer. Verder zijn schadelijke gassen uit mest en brijvoer een risico voor medewerkers. Sommige gassen zijn reukloos en zwaarder dan lucht waardoor ze onderin blijven hangen.Ook de lichamelijke belasting tijdens het werk geeft een verhoogd risico op blijvende schade. Bijvoorbeeld het herhaaldelijk tillen van biggen tijdens het afleveren. Daarnaast vormt de dagelijkse omgang met dieren een risico, in het bijzonder die met zoek- en dekberen. In varkensstallen zit een verhoogd risico in het werken met machines en installaties. H2S uit mest tast door corrosie elektrische apparatuur aan, zoals tl-lampen, schakelaars en contactdozen, met extra warmteontwikkeling en kans op brand tot gevolg, zeker wanneer de apparatuur tegen de isolatie is gemonteerd. Check bedrijfsrisico’s met Risico Inventarisatie en EvaluatieStigas ondersteunt varkenshouders om de risico’s op hun bedrijf in beeld te brengen. Daarvoor ontwikkelde de organisatie de Risico Inventarisatie en Evaluatie (RIE).
“Vanuit het oogpunt van goed werkgeverschap hoort elke varkenshouder de risico’s op zijn bedrijf in beeld te willen hebben. Het uitgangspunt moet zijn dat elke medewerker gezond zijn of haar pensioen moet halen. Honderd procent veiligheid bestaat niet, maar het is belangrijk om de risico’s te kennen en te beheersen”, zegt Meuwissen.Sinds 1995 zijn bedrijven met medewerkers wettelijk verplicht om een RIE te hebben. Deze moet minimaal elke vier jaar geactualiseerd worden en in sommige gevallen eerder, afhankelijk van de ­bedrijfssituatie. In de Arbowet staat dat de verplichting tot een risico-inventarisatie geldt voor alle bedrijven waar medewerkers ‘onder gezag’ werken.“Daaronder vallen ook losse hulpen, zaterdaghulpjes en zelfs de kinderen van de varkenshouder die af en toe meehelpen. Ook als ze daar niet voor beloond worden”, zegt Meuwissen. Dat betekent dat praktisch vrijwel alle varkensbedrijven wettelijk gezien een RIE moeten hebben. Desondanks beschikt maar een beperkt aantal varkenshouders over een actuele RIE.Controle op ArbowetVolgens Meuwissen zijn veel varkenshouders onvoldoende op de hoogte van de risico’s die het werken op hun bedrijf met zich meebrengt. En zijn ze zich onvoldoende bewust van de verantwoordelijkheid die ze hierin hebben als werkgever en opdrachtgever. Dat is ook de mening van Mark Geers, programmaleider bij Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Inspectie SZW, voorheen bekend als de Arbeidsinspectie).Hij merkt dat veel ondernemers zonder personeel in dienst niet weten dat de Arbowet ook op hen van toepassing is. Dat betekent dat ook varkenshouders zonder personeel maatregelen moeten treffen om onveilige situaties in hun bedrijf op de werkvloer te voorkomen of te verbeteren.De Inspectie SZW controleert dit jaar voor het eerst op arbeidsomstandigheden bij varkensbedrijven. “Bij een inspectie wordt in de eerste plaats gekeken of er onveilige situaties op het bedrijf zijn”, vertelt Geers. Daarbij kijkt de dienst onder andere naar elektrische installaties in verband met brandgevaar. Geers ziet geen aanleiding om af te wijken van de eisen die verzekeraars aan elektrische installaties stellen. Daarnaast kijkt de inspecteur naar de inrichting van de werkplek, periodieke keuringen en of er veilig gewerkt kan worden.Testen van de elektrische installatie. Inspectie SZW ziet geen aanleiding extra eisen te stellen boven die van verzekeraars. - Foto Bert JansenSpeciale aandacht is er voor machines met dieselmotoren. Op varkensbedrijven rijden nogal wat oudere machines met een dieselmotor rond. Wanneer hiermee in een afgesloten ruimte wordt gereden, kan dat gevaar voor de gezondheid opleveren vanwege een te hoge emissie van kankerverwekkende stoffen. “Het plaatsen van een roetfilter volstaat bij de meeste van deze machines”, licht Geers toe.Stof grootste risicofactorHet grootste knelpunt in de varkenshouderij is stof, zegt de programmaleider. “Het is al jaren bekend dat stof schadelijk is voor de gezondheid van mensen. Zeker het stof in varkensstallen waar vaak endotoxinen aan vastzitten. Het kan leiden tot COPD op latere leeftijd. Dat is ­typisch een beroepsziekte voor mensen die in een stoffige omgeving werken”, vertelt hij.‘Problematiek rond stof is al jaren bekend, net als maatregelen om blootstelling aan stof te beperken’Geers weet dat het houden van varkens met stof gepaard gaat. “We zijn er niet op uit om het onmogelijke te vragen of varkenshouders het vel over de oren te halen. We houden bij de eisen die we stellen rekening met de technische en financiële haalbaarheid. Tegelijkertijd verwachten we wel dat de varkenshouders de nodige maatregelen treffen, want de stofproblematiek is al geruime tijd bekend, net als de maatregelen om de blootstelling aan stof te beheersen. Denk aan het hebben van voldoende ruimteventilatie, het gebruik van stofarm strooisel, aanpassingen aan het voer om stof te beperken en het gebruik van persoonlijke adembeschermingsmiddelen”, geeft hij aan.Instrooien met de shovel. Veel oudere shovels stoten te veel kankerverwekkende stoffen uit om binnen te werken. Een roetfilter biedt uitkomst. - Foto: Koos GroenewoldNiet meteen sancties, eerst tekortkomingen oplossenWanneer de inspectiedienst onvolkomenheden constateert, kan zij sancties opleggen. Welke dat zijn, hangt onder andere af van de aard van de tekortkoming en het risico dat er mee gepaard gaat. Afhankelijk van de geconstateerde overtredingen stuurt de inspectiedienst een waarschuwingsbrief waarin staat dat het voor een bepaalde datum moet zijn opgelost.Bij complexere tekortkomingen stelt Inspectie SZW eisen. “Een eis is algemener geformuleerd. Bijvoorbeeld dat een gevaarlijke situatie tijdens het laden van varkens opgelost moet worden. Het is dan aan de varkenshouder zelf hoe hij dat uitvoert. Omdat de oplossing complexer en daardoor veelal duurder is, krijgt de varkenshouder meer tijd om aan de eis te voldoen. Daarnaast kan een varkenshouder zijn zienswijze op een eis ­geven. Die wegen we mee in de uiteindelijke eis”, legt Geers uit.Automatisch nummerapparaat voor biggen. De kans op blessures verkleint door repeterende handelingen te automatiseren. - Foto: Bart NijsDe zwaarste sanctie die de controledienst kan nemen, is een acute stillegging van de werkzaamheden. Bijvoorbeeld wanneer de inspecteur een werkende elektrische installatie of machine aantreft die ondeugdelijk is en daardoor een direct gevaar vormt, of een voersilo die op omvallen staat. “In een dergelijk geval is sprake van achterstallig onderhoud met een verhoogd risico. Dan kan een stillegging en een boete volgen”, vertelt de programmaleider.Veilig en gezond werken naar hoger niveau tillenHoewel de Inspectie SZW zwaar geschut kan inzetten, is de insteek om in redelijkheid met de varkenshouder te overleggen. “We staan open voor overleg en goed gedragen oplossingen vanuit de sector zelf. Dat is immers de beste manier om veilig en gezond werken op een hoger niveau te brengen”, verzekert hij.Het is de bedoeling om in april 2018 te beginnen met de inspecties. Op dit moment overlegt de dienst met partijen uit de sector over hoe op een goede manier invulling aan de inspecties gegeven kan worden. Voorafgaand aan de inspecties brengt de dienst een speciaal magazine uit voor varkenshouders met achtergrondinformatie over risico’s binnen de sector.Geers hecht, net als Meuwissen, veel waarde aan een RIE: “Ervaring in andere sectoren leert ons dat bedrijven met een actuele risico-inventarisatie aantoonbaar betere arbeidsomstandigheden hebben.” Met een RIE hebben zowel de varkenshouder als de medewerkers de risico’s die het werk met zich meebrengt in beeld. Aan de RIE kan ook een goede inventarisatie gekoppeld worden in verband met keuringen, staat van onderhoud en andere zaken die met de bedrijfsvoering te maken hebben.Maak gebruik van digitale RIEOm varkenshouders hiertoe te stimuleren, ontwikkelde Stigas de digitale RIE. Dit is een online hulpmiddel om de risico’s op het bedrijf in beeld te brengen aan de hand van een vragenlijst. Varkenshouders kunnen die zelfstandig invullen. Hieruit komen knelpunten naar voren en in een bijbehorend plan van aanpak wordt vastgelegd hoe deze op te lossen om de risico’s te verminderen. Vervolgens is het aan de ondernemer om dit plan met de medewerkers te bespreken en zorg te dragen voor de uitvoering.De digitale RIE is gratis voor leden van Colland. Bedrijven die personeel in dienst hebben zijn verplicht lid. De tool is ook gratis voor bedrijven die een preventiecontract hebben met Stigas. Er zit geen begeleiding bij het gratis gebruik van de tool. Het is mogelijk om tegen betaling begeleiding in te huren via Stigas. Het tarief is afhankelijk van het aantal medewerkers en is te vinden op de website van Stigas.Varkenshouders die geen lid van Colland zijn en geen preventiecontract bij Stigas hebben, betalen € 49 exclusief btw per jaar aan Stigas voor het ‘Basispakket Veilig en Gezond werken’. Dit basispakket geeft toegang tot de online RIE-tool. Varkenshouders die hulp willen bij het uitvoeren en toetsen van de risico-inventarisatie en het maken van het plan van aanpak, kunnen kiezen voor het pakket ‘Veilig en Gezond werken uitgebreid’. Dit kost € 140 exclusief btw per jaar. Leden van LTO Nederland krijgen een korting op het tarief en betalen respectievelijk € 40 en € 112 exclusief btw per jaar.