‘Het Nederlandse mestbeleid mist samenhang’

Doelen en maatregelen in het mestbeleid en in het afgeschoten stikstofbeleid PAS sluiten niet aan bij natuurdoelen. Beleid is niet goed afgestemd volgens Oene Oenema.Het mest- en ammoniakbeleid heeft op zich prima gewerkt, zeker in de eerste twintig jaar. Er zijn meerdere stelsels naast elkaar en die zijn effectief geweest. Alleen is er tot nu toe te weinig naar interactie en samenhang tussen de stelsels gekeken, en er is te weinig gelet op de interactie met ander beleid. Dat moet en kan veel beter, is de overtuiging van professor Oene Oenema, hoogleraar op het gebied van nutriënten en voorzitter van de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM). CDM-advies uit 2016Oenema verwijst naar een CDM-advies uit 2016. Daarin worden zes stelsels genoemd die bepalend zijn voor het Nederlandse mest- en ammoniakbeleid. Dat zijn het gebruiksnormenstelsel, voorschriften voor uitspoeling van nutriënten en ammoniakuitstoot, productierechten, mestverwerkingen en de regeling voor samenstelling van meststoffen. Het ammoniakbeleid en het afschieten van het PAS door de Raad van State is wat Oenema betreft een duidelijk voorbeeld van ontbrekende samenhang._{Lees verder onder de foto}Prof. Dr. Oene Oenema (66) nam eerder dit jaar afscheid als hoogleraar Nutriëntenmanagement en Bodemvruchtbaarheid aan Wageningen UR, maar is nog wel werkzaam voor WUR. Hij is tevens voorzitter van de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) en gasthoogleraar aan de Chinese Academy of Sciences. - Foto: Mark PasveerWat is daar misgegaan?“Met het ammoniakbeleid heeft Nederland wel succes gehad. Er zijn afspraken tussen EU-landen gemaakt over de totale uitstoot van ammoniak en stikstofoxides per land per jaar. Nederland voldoet gemiddeld genomen aan deze zogenoemde NEC-plafonds, door emissiebeperkende maatregelen in landbouw, verkeer en industrie. Maar deze emissieplafonds passen niet bij de natuurdoelen voor de neerslag (depositie) van stikstof, die veel lager en regionaal zijn vastgesteld. Daarom is de bom nu gebarsten. De doelen en maatregelen van mestbeleid en PAS sluiten niet aan bij de natuurdoelen.”Op de doelen is veel kritiek geuit. Ze zouden niet kloppen en de wetenschappelijke basis is onvoldoende. Hoe zit dat volgens u?“Vrijwel alle doelen in het mestbeleid hebben een wetenschappelijke basis. Maar de maatregelen om die doelen te realiseren worden uiteindelijk vastgesteld door beleidsmakers en politiek en zijn dan vaak een compromis. Verplichtingen zijn altijd ergens op gebaseerd, uiteindelijk hakt de politiek de knoop door. Te vaak wordt dan de samenhang tussen doelen en maatregelen te weinig meegewogen.”Kun je wel met alle doelen tegelijk rekening houden, dat is toch veel te ingewikkeld?“Ja, dat is ingewikkeld en kan niet altijd. Maar ik hoop echt dat het ministerie en alle betrokken partijen dat gaan doen voor het nieuwe mestbeleid. Er staat van alles op stapel op het gebied van mest, kringlooplandbouw en klimaat. Daar zie je het afstemmingsprobleem alweer opduiken. Er staat een prachtig schema in een brief van LNV over hoe het nieuwe mestbeleid zou kunnen worden ingericht. Maar de doelen en de samenhang tussen die doelen worden te weinig benoemd. Kijk eerst naar wat je wilt realiseren. En dan pas benoemen hoe dat moet gebeuren en wie wat moet doen. Wat zijn die doelen en wanneer wil je ze halen? Daar moet duidelijkheid over zijn voor je zaken vastlegt in nieuwe regels.”De factsheet van Oene Oenema et al. @WUR geeft een gedetailleerd overzicht van de problemen rond stikstof, de gehanteerde doelstellingen, de verschillende stikstofbronnen en de spreiding daarvan: https://t.co/uXqxtyRZDE 2/2— LNV Tweede Kamer (@LNVTweedeKamer) October 3, 2019Kunt u een voorbeeld geven?“Kijk naar het vastleggen van organische stof in de bodem om CO₂-emissie te beperken. Om die koolstof vast te leggen zijn ook andere stoffen zoals stikstof en fosfaat nodig. Daar zit een samenhang in. Voor het jaarlijks vastleggen van 500 kilo koolstof in de bodem is circa 50 kilo stikstof nodig. Daar moet je bij de bemesting rekening mee houden, en dat heeft dus uiteindelijk ook gevolgen voor de gebruiksnormen. Die zouden dan eigenlijk omhoog moeten. Het mestbeleid zou ook meer rekening kunnen houden met klimaatverandering en langdurige droogte.”Zijn doelen dan strijdig met elkaar?“Dat kan gebeuren en daar moet je een oplossing voor vinden, zeker als het gaat om maatregelen die de boer geld kosten. Daarom moet er ook meer gekeken worden naar mogelijkheden in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Sommige boeren zitten in een veel lastigere positie dan andere boeren, bijvoorbeeld door grondsoort of omgeving, en moeten daardoor aan strengere normen voldoen. Via het GLB zou je dan deels kunnen compenseren voor nadelen in het mestbeleid. Het mestbeleid heeft overal raakvlakken mee. Als CDM wijzen we op dat soort dingen zoals in het advies uit 2016. Helaas is daar nog niet veel mee gedaan. Ook andere adviezen worden niet altijd opgevolgd.” Steekt het dat adviezen niet altijd worden overgenomen, bijvoorbeeld over mestforfaits?(Even nadenkend) “Nee, dat zijn keuzes die beleid en politiek moeten maken. We maken als CDM berekeningen van stikstof- en fosfaatexcreties per diercategorie op basis van beschikbare gegevens. De methode voor het vastleggen van de mestnormen staat als een huis, en de gebruikte data zijn gebaseerd op ontzettend veel bronnen (wetenschappelijke artikelen, CBS en de sectoren zelf). De cijfers vanuit de sectoren worden steeds beter, zoals over voersamenstelling en melkproductie. Daarom zijn aanpassingen nodig en mogelijk. Dat is nu gebeurd, met de normen voor geiten bijvoorbeeld.Dat er veel discussie is over normen in de melkveehouderij weten we. De onderbouwing is nog nooit zo transparant geweest als dit jaar. We zijn wel verbaasd over het enorme aantal zienswijzen dat het ministerie van LNV heeft ontvangen; de meeste zienswijzen gaan over de mogelijke interactie met fosfaatrechten en niet over de juistheid van de berekende excreties.”Hoe zit het met metingen en gegevens? Zo wordt over ammoniakemissie en -depositie gezegd dat er weinig metingen zijn en te veel met modellen wordt gerekend. Moet dat niet eerst duidelijk zijn om doelen te stellen?“De emissies worden berekend volgens internationaal goedgekeurde protocollen. Met modellen rekenen is op zich niets mis mee en zelfs noodzakelijk. Niet alles kan gemeten worden vanwege praktische redenen alleen al. Maar tegelijkertijd ben je afhankelijk van de cijfers die er onder het model liggen en die zijn soms gebaseerd op slechts enkele metingen. Extreem voorbeeld is de emissie van beweiding, dat is gebaseerd op één onderzoek uit de jaren negentig. Ik heb daar het gevoel bij dat de resultaten van die metingen van toen aan de lage kant zijn als ik naar de internationale literatuur kijk, maar recente wetenschappelijke metingen in Nederland zijn er niet.”Hoe kan het dat er zo weinig recente metingen zijn?“In de afgelopen tien à twintig jaar is te weinig geïnvesteerd in gericht procesonderzoek zoals voor emissie en depositie van ammoniak, en veranderingen in de samenstelling en behoefte van dieren. Het gevolg is dat er weinig recente data zijn. En (breed grijnzend) dat de onderzoekspopulatie vergrijst. Zelf kon ik veel werken met metingen toen ik dertig jaar geleden begon met wetenschappelijk onderzoek, de jonge generatie kon dat de afgelopen tien tot twintig jaar veel minder. De overheid begint dat te zien gelukkig. Je moet gegevens kunnen verzamelen en je moet mensen hebben die de gegevens goed kunnen beoordelen.”Halvering van de veestapel zou een hoop problemen oplossen volgens sommige partijen. Is dat zo?“Oplossing van welk problemen en waar, zeg ik dan. Het aantal dieren speelt een rol, daar kun je niet omheen. Maar de omvang van de veestapel is een politiek onderwerp geworden. Ga eerst kijken naar de doelen die je nationaal en regionaal (en lokaal) wilt realiseren. Dan krijg je een veel genuanceerder beeld. Staarten tellen is een middel, je moet sturen op doelen en de samenhang in die doelen!”Innovatie en techniek wordt gezien als een optie om minder ammoniak uit te stoten. Is dat mogelijk?“Techniek heeft veel opgeleverd. Kijk naar de verlaging van de ammoniakuitstoot sinds 1990. Maar de afgelopen tien jaar stagneert de daling. Daar zijn allerlei redenen voor te bedenken. Volgens mij is er nog een flinke reductie te halen in de orde van grootte van 10 kiloton ammoniak. Luchtwassers kunnen ook nog winst opleveren, bijvoorbeeld door vaker schoonmaken. Bij mesttoediening en stallen is sowieso nog winst te halen, net als bij voermaatregelen. Maar het is de vraag of je met technische maatregelen alleen de regionale natuurdoelen kunt realiseren. Een betere ruimtelijke planvorming en maatregelen die in andere landen werken en worden toegepast zoals het aanzuren van mest in Denemarken, zouden beter bekeken moeten worden.”Gebeurt dat wel voldoende?“Wat mij betreft niet. De CDM heeft onlangs een advies uitgebracht over maatregelen die in omringende landen worden toegepast in het mestbeleid. Daar kunnen we van leren. Ook hoe zij met onzekerheden en variaties omgaan. In Nederland moet alles precies dichtgetimmerd zijn, en worden regels op grenzen afgestemd. We scheren continu langs die grenzen ondanks grote onzekerheden. Dan heb je meteen een probleem als een sector een kleine overschrijding laat zien. Dat zie je bij fosfaatplafonds, maar ook in het ammoniakbeleid. Ik ben wel voorstander van trajectcontrole. Als je dan even iets te hard gaat kun je dat vaak nog herstellen. In het mestbeleid wordt nu alles heel strak geregeld zonder rekening te houden met de grote onzekerheden, ook omdat doelen op grenswaarden zijn gebaseerd.”