Haal het maximale uit vrijloopkraamhok voor zeug en big

Omringende landen richten zich op vrijloopkraamhokken. Deze leveren meer welzijn voor de kraamzeug en zwaardere biggen. De meerkosten voor vrijloop worden echter nergens in de keten gedekt.In het kort:Uitval bij fixatie eerste 2 dagen niet hogerBewegende zeugen leveren zwaardere biggenOntwikkeling systemen zit in stroomversnellingDierenwelzijn ligt Europabreed onder het vergrootglas. Daardoor komt er steeds meer druk op de huidige kraamstal. Wat dierenrechtenorganisaties en op dierenwelzijn gerichte politieke partijen betreft, moet de zeug zo snel mogelijk meer ruimte krijgen. Denemarken, Duitsland en Oostenrijk zetten in op verplichting van vrijloopkraamhokken. De Deense overheid zet in op 10% van de kraamzeugen in vrijloop in 2020 en een totale verplichting vanaf 2035. Duitsland en Oostenrijk sturen op respectievelijk 2031 en 2033. _{Tekst gaat verder onder de foto.}
In het vrijloopkraamhok loopt de zeug na de eerste paar dagen los. Door de verplaatsbare hekken kunnen biggen overal rond lopen maar niet door hun moeder verdrukt worden. - Foto: Ruud PloegVrijloopkraamafdeling in aanbouw. De grotere kraamhokken verhogen de kosten ongeveer met anderhalf maal ten opzichte van traditioneel. - Foto: Atelier 68 FotostudioNieuwbouw kraamhuisvesting afstemmen op toekomstIn Nederland is voorlopig geen sprake van aangescherpte eisen wat kraamhuisvesting betreft. De veranderingen in het politieke klimaat maken echter duidelijk dat de kans groot is dat er op termijn wel degelijk eisen komen. Eventuele eisen aan kraamhuisvesting worden met een overgangstermijn ingevoerd.In de praktijk blijkt dat zeugenhouders nu al rekening houden met zo’n verplichting. Stalinrichters en bouwadviseurs krijgen bij bouwplannen regelmatig de vraag om de stal zo in te delen dat eventuele ombouw vrij eenvoudig te realiseren is. De grootste horde om niet direct vrijloop te bouwen zijn de extra kosten. Deze worden vooralsnog nergens gedekt en zijn niet zomaar terug te verdienen. Het enige concept waar vrijloop bij gevraagd wordt, is 2 sterren Beter Leven en daar loopt de afzet nog niet storm.Lees ook: Werkgemak én -plezier met vrijloop-kraamopfokhokZo bereid je vrijloop van zeug en big goed voorVrije kraamzeugen is geen kwestie van los gooien en ze redden zich wel met hun biggen. Goede voorbereiding en management zorgen juist voor de goede resultaten.Ga kijken bij collega’s en houd de contacten ook na het realiseren van de stal. Van elkaars aanpak is veel te leren.Bouw een afdeling om naar teststal en probeer een of meerdere systemen uit om te zien welke het beste bij het bedrijf past.Kies voor een vloer waarop zowel zeug als biggen voldoende grip hebben. Dit kan betekenen dat het vloerdeel waar de zeug in de fixatieperiode staat uit ander materiaal bestaat dan de rest van het hok. Opties daarin zijn, afhankelijk van de leverancier, kunststof, gietijzeren of betonnen rooster.Zet de zeug de eerste paar dagen na het werpen nog vast. Uit diverse onderzoeken komt naar voren dat biggen in de eerste uren veel bij de zeug liggen en het biggennest nog moeten leren kennen. Vast staan verkleint het risico op verdrukking.Laat de zeug niet langer dan vijf dagen vast staan. Biggen van een zeug die langer vast staan hebben niet geleerd voor moeder uit de weg te gaan en lopen meer risico’s.Leg tijdens en na het werpen de jutezak naast de zeug neer. Biggen willen graag dicht bij hun moeder liggen en zullen de zak gebruiken, met als voordeel dat ze niet tegen de zeug aan gaan liggen met het risico op verdrukking.Zorg voor een afstandhouder aan de muur of tegen de hokafscheiding aan de kant waar de zeug ligt. Ze liggen graag met hun rug ergens tegenaan; de buis voorkomt dat ze biggen tegen de muur kunnen pletten.Zorg voor gescheiden klimaat voor zeug en biggen. Een zeug voelt zich prettig bij een temperatuur van 18-20 graden, terwijl het voor de biggen juist minimaal 25 graden moeten zijn. Door het biggennest te voorzien van een onderkruip ontstaat daar een microklimaat waardoor biggen meer op die plek gaan liggen. Dit vermindert het risico op verdrukking.Zorg ervoor dat de hokken zo opgezet zijn dat er altijd een hek tussen verzorger en zeug staat en dat de verzorger snel weg kan als het moet. Doordat zeugen vrij lopen, vertonen ze juist meer moedergedrag en zullen ze hun biggen willen beschermen.Voorzie ieder hok of elke paar hokken van een extra schotje om het biggennest mee af te sluiten. Dit vergemakkelijkt het vangen van de biggen.Afmetingsnormen vrijloopkraamhok nog onbekendNaast de kosten is er volgens Peter van Mierlo, sales manager bij Big Dutchman, nog een ander groot nadeel: “Er zijn geen oppervlakte-eisen. Niemand zit natuurlijk te wachten op nieuwe regels, maar het ontbreken van afmetingsnormen maakt het lastig kiezen. Je zit wel 20 tot 30 jaar vast aan wat je bouwt. Als je nu ziet dat Duitsland en Denemarken richting verplichting gaan, dan zou de EU eigenlijk normen in zijn dierenwelzijnsregels moeten opnemen.”Duitsland neemt echter wel een voorschot op oppervlakte-eisen en stelt dat een zeug minimaal 5 vierkante meter ter beschikking moet hebben. Dat kan betekenen dat sommige systemen op een of andere manier ruimte moeten zien te maken, omdat de ruimte voor de zeug nu regelmatig tussen 4,5 en 5 vierkante meter ligt. _{Tekst gaat verder onder de foto.} Rik Bogaert (47) runt met zijn vrouw Nancy Bogaert-Verhaeghe een zeugenbedrijf in Ledegem (België), met 350 fokzeugen, 104 kraamhokken. Bogaert werkt volgens een 3 wekensysteem. - Foto: Atelier 68 FotostudioZwaardere biggen moeten bouwkosten compenserenOp het zeugenbedrijf van Rik en Nancy Bogaert-Verhaeghe wordt druk gewerkt aan de realisatie van twee kraamafdelingen met elk 52 vrijloopkraamhokken. De 20 jaar oude kraamstallen zijn aan vervanging toe.

Om te ondervinden of vrijloop wat is, richtte de zeugenhouder 2,5 jaar geleden een aparte kraamafdeling met 4 vrijloophokken in. Deze afdeling werd uitgevoerd met camera’s om te leren wat zeugen doen en waar het mis kan gaan met doodliggen. “We zijn begonnen met los biggen. Wat daarbij opviel was dat de biggen niet direct het biggennest, de Nanny, opzochten maar naast de zeug in slaap vielen. Als die dan opstond waren de biggen vaak zo diep in slaap dat ze niet reageerden waardoor de zeug eerder op een big ging liggen”, vertelt Rik. Nu worden de zeugen rond het biggen tijdelijk vast gezet. Ze krijgen bij binnenkomst een jutezak. Zodra ze daarmee nestelgedrag gaan vertonen, gaan de hekken dicht.

Uitval niet hoger dan in traditionele stal
Als de biggen geboren zijn en mooi opgedroogd, sluit Bogaert hen een halfuur op in de Nanny om te wennen. Zo kan de zeug al na een dag los. De ervaringen met vrije kraamzeugen zijn goed. De uitval is niet hoger dan in de traditionele stal. “We zien ook dat de zeugen rustiger zijn. Ze gaan met de rug ergens tegenaan liggen zodat de uier vrij ligt en de biggen goed kunnen drinken. Die ruimte geeft ook rust aan de biggen. Ze vechten veel minder om een speen”, zegt de varkenshouder.

Bouwkosten
Grootste nadeel van een vrijloopkraamhok zijn de bouwkosten. Bogaert hoopt die te compenseren met de voordelen die de stal hem opleveren. Een ander kostenverhogend punt is dat de zeugen, doordat ze meer bewegen, meer voer opnemen en koeler gehuisvest zijn. Bogaert: “Dat extra voer en de beweging leveren een hogere melkproductie op. De voerkosten zijn hoger, maar leveren zwaardere biggen op. De extra kilo’s kosten ongeveer € 1,00 aan voer. De biggen wegen in de vrijloophokken 700 tot 800 gram meer. Voordeel van zwaardere biggen is dat ze robuuster zijn en minder snel ziek worden en dus gemakkelijker antibioticavrij de opfokperiode doorkomen.”Uitval niet hoger bij loslopende kraamzeugenGrootste zorgenpost in de discussie over het los zetten van kraamzeugen is de uitval. Feit is dat het percentage doodliggen groter is als een kraamzeug de hele kraamperiode los staat. Met name in de eerste 12 uur is het risico op verdrukking groot omdat biggen direct na geboorte de uier opzoeken en daar graag bij in de buurt blijven liggen. “Bij traditionele kraamhokken is de uitval door verdrukking gemiddeld 4,2%. Laat je de zeug vrij werpen dan stijgt dat naar 7,6%. Staat de zeug de eerste 2 dagen vast, dan komt de uitval weer rond die 4,2% te liggen”, vertelt Anouk van Spronsen, productmanager bij Vereijken-Hooijer, op basis van kengetallen van Pro Dromi.Naast het tijdelijk vastzetten van de zeug kan de uitval verlaagd worden door de biggen te leren niet dicht tegen de zeug aan te gaan liggen. Dit kan volgens Van Spronsen eenvoudig met de jutezak die zeugen krijgen om nestelgedrag te vertonen. Door de zak tijdens en de eerste dag na het werpen op 20 tot 30 centimeter van de uier van de zeug te leggen, buiten het vrijloopgedeelte, kiezen de biggen ervoor daarop te gaan liggen om zo toch dicht bij de zeug te zijn en lekker te liggen. Zo zijn ze wel dichtbij de zeug, maar is de kans op verdrukking een stuk kleiner. Als de biggen vervolgens een halfuur in het verwarmde biggennest worden opgesloten tijdens het behandelen of tijdens een voerbeurt van de zeug, leren ze dat dat hun comfortabele plek is en zullen ze na een zoogbeurt die plek snel weer opzoeken.Zeug blijft grootste onzekerheid in vrijloopkraamhokEen zeugenhouder kan de stal zo optimaal mogelijk inrichten en alle voorzorgsmaatregelen nemen om de uitval te verlagen, maar de zeug moet het uiteindelijk doen. Zeugen moeten bijvoorbeeld goed ter been zijn. Een zeug die minder op de poten staat, zal zich sneller plompverloren laten vallen in plaats van rustig door de benen te gaan.Daarnaast moet een zeug goede moedereigenschappen hebben. Niet alleen moet de melkgift voldoende zijn, maar ze moet ook op haar kroost letten. Een goede zeug waarschuwt haar biggen als ze gaat liggen.Sommige zeugen ploffen vanaf de eerste worp neer, andere zeugen letten altijd goed op en dan ineens bij een worp niet^{Arnold Groot Wassink, bedrijfsleider varkenshouderij bij DenkaFarm Innovation Centre}Als een zeug bij de eerste worp goed op de biggen let, is dat geen garantie dat het bij volgende worpen ook gewoon goed gaat, is de ervaring van Arnold Groot Wassink, bedrijfsleider varkenshouderij bij DenkaFarm Innovation Centre: “Er zijn zeugen die vanaf de eerste worp gewoon neerploffen, maar ook zeugen die altijd goed opletten en dan ineens bij een worp niet. Er zijn er ook die tijdens het werpen na elke big opstaan en vervolgens weer gaan liggen als die big net naar voren begon te lopen. Dan kan het hard gaan met je uitval.”Veiligheid voorop: hek tussen zeug en verzorgerBij alle berichtgeving die over vrijloop de afgelopen jaren naar buiten is gebracht, wordt veiligheid voor de verzorger standaard als een van de kritische punten naar voren gebracht. Een belangrijk punt.Niet elke zeug is ervan gediend dat er iemand in haar hok bij de biggen komt, wat tot gevaarlijke situaties kan leiden. Reden voor alle aanbieders van vrijloopkraamhokken de hekken zo te plaatsen dat er te allen tijde een hek tussen zeug en verzorger blijft. Ook worden veel hekken voorzien van een half open doorstap om snel uit het hok te kunnen. Dit is ook de reden om de opstelling zo te maken dat het biggennest altijd aan het voerpad ligt.Maar veiligheid geldt ook voor de zeug zelf. Ze vertoont meer natuurlijk gedrag en wil daardoor dichter bij de biggen blijven. Met als gevolg dat ze onder een buis door kruipt of vast komt te liggen onder een biggenonderkruip waarvoor geen afweerbuis zit.Vrijloop gunstig voor gezondheid zeug en bigTegen de hoge aanschafkosten staan naast welzijnsvoordelen ook gezondheidsvoordelen voor zeug en biggen. Zeugen in vrijloopkraamhokken bewegen meer en vreten daardoor vaker en meer. Ze nemen vaker een kleinere portie voer op, maar over de dag gerekend vreten ze meer kilo’s voer. Dit resulteert in een betere melkgift.Zeugen komen niet zozeer in een betere conditie uit het kraamhok, maar stoppen dat extra voer in de melkproductie. Zowel Pro Dromi als DenkaFarm ervaren een speengewicht dat 500 tot 700 gram hoger ligt. “Terwijl de voeropname van de biggen eerder minder dan meer is geworden. We weten precies wat ze vreten en hoeveel ze groeien, maar aan het bijvoeren ligt die gewichtstoename niet”, legt Groot Wassink uit.Meer weten over vrijloopkraamhokken? Bekijk de systemen Well Farowing, Coppens vrijloopkraamstal, Vrijloopmodel N, Actiwell, Pro Dromi Classic, Pro Dromi Basic en Weda vrijloopkraamhok in Boerderij-editie Varkenshouderij nr. 44 van 30 juli 2019.