Conclusies ‘Wind of storm’: op zoek naar het kantelpunt (1)

De liberale marktwind is vanuit Nederland niet te bezweren, al moet onze zeedelta rond 2040 vast weer gaan meehelpen om de wereld te voeden. Ondernemende boeren moeten een kantelpunt zien te vinden. Is dat te vinden?De afgelopen 3 maanden stelde ik dertien gesprekspartners de vraag of het waait of stormt in boerenland. De antwoorden varieerden. Van een gedraaide harde wind via een sanerende storm tot een verwoestende orkaan. Op 1 april hadden we het er live over in Eindhoven. In drie afleveringen ga ik op zoek naar de antwoorden waar een Nederlandse boer rekening mee zou moeten houden. Vandaag (1) de markt en de bank. Hierna (2) ontmarketen en beweging maken en (3) nieuwe combinaties .

Na WO II verliet de Nederlandse boer zijn gemengd bedrijf. Hij specialiseerde zich en ging steeds meer produceren. De economie moest zich ontwikkelen, de wereld moest gevoed worden. We wilden welvaart en nooit meer honger. Daarom moest eten goedkoop worden. Die strategie is geslaagd. We hebben overschotten en kunnen vier keer per jaar met vakantie. Wie zin heeft in een tweede TV of mobiel schaft ze aan.

Het aantal boeren en tuinders met meer dan één teelt is zeldzaam geworden. Het industriële denken dat zich richt op de laagste kostprijs heeft het boeren- en tuindersbedrijf vrijwel volledig hervormd. 'Ontsnappers' vind je in 'biologisch' en multifunctioneel maar ook onder zelfzuivelaars en de betere zelfverkopers. Er zijn erbij die rendementen draaien tot 15 procent. Duizenden tonnen maken ze niet, maar hun tientallen zijn rendabel.

Naarmate de concurrentie toeneemt uit gebieden met een lagere kostprijs, minder concurrentie op ruimte en minder strenge milieu- en dierwelzijnseisen moet de Nederlandse monoboer opschalen. Steeds meer eenvormig product op dezelfde vaste kostenbasis leidt immers tot de laagst mogelijke kostprijs. Helaas kost dat steeds meer risico, dat gedekt moet worden door opstallen en land. Zit daar geen overwaarde meer in, dan wordt het lastig boeren. Kun je die nog wel belenen, dan knabbel je aan je Eigen Vermogen, pensioen en erfenis naarmate marktprijzen langer tegenzitten en onder de kostprijs duiken. Dat gebeurt steeds vaker. Ook de bank krabt zich achter de oren. Niemand pompt graag miljarden rond die niets opleveren en dus uiterst risicovol zijn. Het is verdienen of verdwijnen.

Hans Huijbers (ZLTO) ziet grenzen aan de schaalvergroting en combineert die visie met een oproep tot minimaal een gelijk Europees speelveld. NGO’s moeten hem daarbij helpen. Volgens Rabobank moet de BV Nederlandse Tuinder, de meest kapitaalintensieve en minst beleenbare sector, het maar eens beter gaan doen met tien procent minder areaal. Volgens LTO Glaskracht moet er areaal bij. Het boerenministerie roept dat marktregulering niet kan en 'marketing' heil moet brengen. 'Verduurzaming' zou consumenten verleiden. Welke boeren winst- en verliesrekening is zodanig dat er nog een reële schep en een stap in het donker bovenop kunnen?

Ik ben benieuwd hoe een land dat in sommige sectoren meer dan zes keer zijn consumptie produceert dat volume rendabel en qua risico beheersbaar gaat krijgen in de grillige markten die nog een jaar of vijfentwintig in het verschiet liggen. Tot die tijd is er teveel in plaats van te weinig product. Het is al een titanenklus voor dertig procent van de binnenlandse consumptie, amper vijf procent dus van onze nationale productie.

Steeds zwaarder beleende en inflexibele monoboeren en –tuinders in volledige mededinging zullen het er niet makkelijker op krijgen. Bank en politiek zullen die kwetsbaarheid steeds scherper gaan zien. Doen ze dat te laat, dan kan de boel imploderen en verdampen zowel bankkapitaal als boerenareaal.