Alleen maar minder kunstmest is geen optie

Boeren zonder kunstmest gaat voorlopig niet gebeuren, ook niet als dierlijke mest de eerste keuze is. De kunstmestindustrie zet vooral in op verduurzaming van de productie.► Kunstmest heeft belangrijke rol in precisielandbouw
► Onduidelijkheid over reductiedoelen van LNV en EU
► Andere meststoffen opwerken kost ook energieHet gebruik van kunstmest ligt onder een vergrootglas. De productie kost veel energie en veroorzaakt uitstoot van broeikasgassen en ammoniak. Reductie van het kunstmestgebruik is onderdeel van het klimaatakkoord en de plannen voor kringlooplandbouw. Ook in de recente Boer-tot-Bordplannen van de EU is reductie van bemesting inclusief kunstmest een van de doelen. Over het aandeel van kunstmest in de totale bemesting zijn de meningen sterk verdeeld. Milieuorganisaties willen naar een aandeel van 0, bijvoorbeeld door omschakeling naar biologisch. Mestverwerkers willen graag dat producten uit de verwerking van dierlijke mest gebruikt kunnen worden. Daarvoor is het nodig dat dergelijke producten bovenop de ruimte voor dierlijke mest gebruikt kunnen worden.Tijdens een recente online bijeenkomst van Meststoffen Nederland, de brancheorganisatie voor Nederlandse kunstmestproducenten, importeurs en distributeurs, werd – niet verrassend – het belang van kunstmest voor de landbouw onderstreept. Maar niet alleen door de kunstmestproducenten zelf. Vertegenwoordigers van onder meer LTO wezen ook op het belang van kunstmest, in de eerste plaats voor akkerbouw en vollegrondsgroenteteelten. Vrijwel algemeen wordt dierlijke mest gezien als de basis voor bemesting, mede vanwege de organische stof. Voor precisiebemesting en het bijsturen afhankelijk van de gewassen, grondsoort en andere omstandigheden is en blijft kunstmest cruciaal. _{Lees verder onder het kader.} Behoud bodemvruchtbaarheid voorop in toekomstig beleidCDA, SGP en VVD willen meer uitleg van minister Carola Schouten over reductiedoelen in de Farm-to-Fork-strategie van de Europese Commissie.
Dat bleek tijdens een Kamerdebat over landbouw en klimaat. VVD‘er Helma Lodders benadrukte dat een reductie van nutriëntenverlies met 50% in 2030 iets anders is dan 20% minder kunstmest, zoals LNV heeft aangegeven. Schouten zegt de hoofdlijnen van de Farm-to-Fork-strategie te onderschrijven, maar dat ze ook veel vragen heeft over wat het allemaal concreet betekent. Ze benadrukt dat het een koersdocument is waar nog veel over gesproken moet worden voordat er definitief beleid uit volgt.
De inzet van Nederland is volgens Schouten behoud van bodemvruchtbaarheid met vermindering van emissies van nutriënten. Ook wil ze nadrukkelijk meer ruimte om hoogwaardige mestverwerkingsproducten in te zetten als kunstmestvervangers. De Europese inzet is 50% minder emissie met behoud van bodemvruchtbaarheid in 2030. Als dit wordt doorberekend in plannen, kan dat volgens de minister neerkomen op 20% minder kunstmestgebruik. Ze benadrukt dat het haar niet zozeer gaat om allerlei percentages, maar om de beweging te kunnen maken naar meer hoogwaardige verwerkte dierlijke mest gebruiken.PrecisielandbouwTon Hendrickx, productmanager Meststoffen van CZAV, benadrukt de rol van kunstmest in precisielandbouw. “Zodra je heel precies en specifiek wilt bemesten, passen kunstmeststoffen juist heel goed. Organische mest is de basis voor stikstof, fosfaat, kali en organische stof. Telers willen vervolgens kunnen bijsturen, dat gebeurt via bodembemesting en in toenemende mate via bladbemesting. Dat bijsturen kan via kunstmest tot op de kilo nauwkeurig.” De trend naar meer bladbemesting ziet Hendrickx in vrijwel alle gewassen, ‘zelfs in tarwe’, met uitzondering van grasland. De bemestingsexpert benadrukt het belang van sporenelementen zoals mangaan, koper, zink en borium. Dat lukt in de praktijk het best door aanvulling met kunstmest. Over kringlooplandbouw zonder kunstmest is Hendrickx duidelijk. “Eerst moet duidelijk zijn wat precies bedoeld wordt met kringlooplandbouw, 100% kringloop lukt nu ook niet”, stelt hij vast.Sluiten van kringlopen gebeurt nu al op allerlei manieren, zoals via het vergisten van bietenblad en bietenpuntjes waarbij het resterende digestaat weer als bemesting gebruikt wordt. Andere kringloopmeststoffen die volop gebruikt worden zijn digestaat uit vergisters, vinasse, mestkorrels, schuimaarde, aminozuren en compost. In de fruitteelt worden door CZAV proeven gedaan met het gebruik van ijzer uit waterzuiveringsinstallaties. _{Lees verder onder de foto.} Najaarbemesting in spruiten. Kunstmest is en blijft cruciaal voor de (aanvullende) bemesting van gewassen gedurende het groeiseizoen. - Foto: Roel DijkstraBoeren zonder kunstmestIn de biologische landbouw wordt in principe geen kunstmest gebruikt. Ook in deze sector komt een deel van de mineralen wel van buiten het bedrijf. Dat gebeurt op allerlei manieren, deels via dierlijke mest van andere biologische bedrijven of met producten uit de verwerkende industrie. Wegens gebrek aan biologische mest is het onder voorwaarden toegestaan om een deel dierlijke mest van gangbare bedrijven te gebruiken. Een belangrijke manier om te voorzien in de stikstofbehoefte is de teelt van vlinderbloemige gewassen zoals klaver en luzerne die stikstof binden uit de lucht. Kunstmestvrije melkveehouderijIn het langlopende project Kunstmestvrije Achterhoek is het drastisch verminderen van kunstmestgebruik en uiteindelijk geen stikstofkunstmest gebruiken het doel. Maar dat lukt alleen in de combinatie van varkenshouderij-mestverwerking-melkveehouderij. Melkveebedrijven gebruiken voor de bemesting van hun grond in de eerste plaats de mest van het bedrijf zelf, aangevuld met een stikstofrijk product uit de verwerking van varkensmest en rundveemest uit dezelfde regio. Die zogenoemde Groene Weidemeststof vervangt dan de stikstofkunstmest.Voor stikstof zul je altijd te maken hebben met verliezenEen van de initiatiefnemers voor het project is Johan Temmink, deskundige mestbeleid van ForFarmers. Hij benadrukt dat ‘kunstmestvrij’ op termijn vooral geldt voor de deelnemende melkveehouders in de Achterhoek. Input van mineralen blijft belangrijk, de vraag is vooral hoe efficiënt gebruik je meststoffen en andere inputs op het bedrijf. “Voor stikstof zul je altijd te maken hebben met verliezen. Naar de bodem en naar de lucht, of je nu dierlijke mest gebruikt, kunstmest of een kunstmestvervanger uit dierlijke mest. En dan heb je ook te maken met afvoer via de producten. Maak je de keuze om minder te bemesten, dan is er altijd een risico dat de productie omlaag gaat. Het gaat er vooral om hoe efficiënt je de stikstofmeststoffen kunt omzetten in goed benutbare stikstof in gewassen (gras en mais) als voeding voor vee.” En daar zijn volgens Temmink al flinke slagen gemaakt, met uitdagingen voor verdere verbetering. _{Lees verder onder de foto.} Naam: Bouwe Piek (47). Bedrijf: Akkerbouw met ongeveer 95 hectare spruitkool en 20 hectare graan op zeeklei (15 tot 55% afslibbaar). Plaats: Geervliet (Z-.H.). - Foto: Roel DijkstraZonder kunstmest geen goede spruitenBouwe Piek is akkerbouwer in Geervliet (Z.-H.) en gespecialiseerd in de teelt van spruiten.
De teelt van spruiten is een van de vollegrondsgroenteteelten die vrijwel het hele jaar kunstmest mogen gebruiken. Spruitkool is een echte winterteelt, de oogst gaat door tot ver in de maand maart, en zolang er geoogst wordt, gaat ook het bemesten door. “Alles draait om de signalen die je krijgt als je door het gewas loopt. Op basis van ervaring bepaal ik dan of en hoeveel kunstmest de spruiten nodig hebben voor de oogst”, vertelt Piek. “Ik strooi meerdere keren kunstmest, in kleine hoeveelheden per keer, want ik wil ook niet te veel strooien.” Spruiten teelt Piek vrijwel volledig op basis van kunstmest; hij gebruikt onder meer KAS, polysulfaat, tripelsuper en meststoffen met zwavel. “Rundveedrijfmest en vloeibare bemesting heb ik op meerdere manieren geprobeerd, maar dat lukte simpelweg niet.”

Grondmonsters
Volgens Piek neemt de spruitkoolplant vrijwel alle stikstof op die gestrooid is: “Dat zie je ook in grondmonsters. Bij de volgteelten hou ik daar dan rekening mee.” Een volgteelt is bijvoorbeeld gerst. Piek werkt samen met een melkveehouder en een andere akkerbouwer die vooral aardappelen teelt. Op die manier ruilen ze grond en krijgen alle gewassen genoeg vruchtwisseling. Zelf gebruikt Piek weinig drijfmest, maar dat gebeurt wel in de teelt van aardappelen en mais. Ook op zijn eigen percelen als die zijn uitgeruild. Hij maakt gebruik van grondmonsters om te kijken wat de bemestingstoestand is voor bijvoorbeeld zwavel en kali. Voor de stikstof vertrouwt hij vooral op zijn ervaring: “De stikstofbemesting van de spruiten gaat echt op het oog, dat geeft toch het beste resultaat”, aldus Piek.‘Zonder mineralenaanvoer loopt het landbouwsysteem leeg’Kunstmest blijft een belangrijk onderdeel van de bemesting op Nederlandse landbouwgrond. Organische mest is de basis, met kunstmest als aanvulling. Reinier Gerrits, directeur van Meststoffen Nederland, blijft erop hameren: “Je moet kijken naar de totale verliezen door bemesting, hoe kun je die verliezen zoveel mogelijk reduceren?” Hij is dan ook slecht te spreken over de 20% reductie van kunstmestgebruik die het ministerie van LNV als doel stelt op basis van de Boer-tot-Bordstrategie van de Europese Commissie. “Een heel rare vertaling en die moet van tafel”, aldus Gerrits.Waarom is dat een rare vertaling volgens u?“In de Boer-tot-Bordplannen staat een doel om de verliezen van nutriënten met 50% te beperken, onder meer door 20% minder te bemesten. Dat is op zich al discutabel, maar vervolgens is dat in Nederland door LNV vertaald of eigenlijk platgeslagen naar 20% minder kunstmest. Klinkt leuk, maar daar gaat Brussel echt niet in mee. Het is ook niet de oplossing voor het fors verlagen van emissies en uitspoeling.”Hoe dan wel?“Je moet naar de totale emissies kijken en dan scoort de Nederlandse kunstmestindustrie helemaal niet slecht, integendeel. De huidige manier om stikstofkunstmest te maken kosten nu eenmaal veel energie. Daarbij horen de fabrieken van Yara en OCI in Nederland tot de wereldtop wat CO₂-footprint betreft. Dat kan nog lager door gebruik van biogas of door het gebruik van groene waterstof die is gemaakt met groene stroom. Verminderen van emissies bereik je niet door alleen naar kunstmest te wijzen. Het gaat erom dat je kiest voor een optimale balans tussen dierlijke mest en kunstmest.” _{Lees verder onder de foto.} Reinier Gerrits (48) is directeur van Meststoffen Nederland, de brancheorganisatie van de Nederlandse kunstmestproducenten, importeurs en distributeurs. - Foto: Herbert WiggermanHoe ziet die optimale balans eruit?“Voor de bemesting van gewassen is dierlijke mest de basis, aanvulling van de bemesting met kunstmest blijft nodig, stellen wij in onze toekomstvisie. Op veel veebedrijven komt overigens het merendeel van de mineralenaanvoer via het krachtvoer aangevuld met kunstmest. Je kunt de landbouwkringloop helemaal niet sluiten met alleen dierlijke mest. Zonder aanvoer uit krachtvoer en stikstofkunstmest loopt het landbouwsysteem leeg. Zeker bij stikstof spoelt altijd een deel uit of het vervluchtigt, dat is hypermobiel. Daar is nog steeds winst te halen overigens. Bij fosfaat ligt dat wat anders, juist omdat het minder vluchtig is en betere te recyclen en terug te winnen is. Meer dierlijke mest verwerken zoals het ministerie wil, is zeker niet optimaal. Uiteindelijk kosten alle bewerkingsstappen van dierlijke mest ook energie, dat moet je wel meetellen en meenemen in de afweging.”Het kunstmestgebruik is flink gedaald in de afgelopen decennia. Hoeveel gaat dat verder dalen?“Daar kan ik geen percentage of kilo’s voor aangegeven. Dat is net als de landbouw zelf heel erg afhankelijk van politiek en beleid. Feit is dat de hoeveelheden stikstof en fosfaat uit kunstmest fors zijn gedaald. De belangrijkste oorzaak is het efficiëntere gebruik, gedreven door het beperken van verliezen en lagere gebruiksnormen. Die ontwikkeling blijft maar doorgaan. De mogelijkheden voor verdere verbetering, nog efficiënter toepassen, zijn wel afhankelijk van heel veel factoren, zoals grondsoort, weer en het moment van aanwenden.”Betekent minder mestexport minder kunstmestgebruik?“Ja, dat zou kunnen als je alleen naar Nederland kijkt. Maar dan moet je wel bedenken dat de mest die de grens over gaat, het kunstmestgebruik van de ontvangers beperkt. Minder dierlijke mest naar het buitenland betekent dat ze daar meer kunstmest moeten strooien.”Fosfaat is een ander verhaalBent u bang voor concurrentie van kunstmestvervangers?“Er moeten nog veel slagen gemaakt worden voor het een aantrekkelijk alternatief is. In de eerste plaats vanwege de lage concentraties nutriënten. Het is in veel gevallen vooral water. Tot op welk niveau is het handig om de dunne fracties met stikstof en kali te verwerken tot producten? Dat kost net zo goed energie als het produceren van kunstmest en je moet juist kijken naar de totale energierekening. Dat geldt dus ook als je nutriënten zoals stikstof en kali uit die fracties zou hergebruiken via kunstmest. Fosfaat is een ander verhaal. Dat is een eindige grondstof en prima terug te winnen. Dat gebeurt ook bijvoorbeeld uit de as van verbrand rioolslib en beendermeel.”Meer inzetten op kunstmestvervangers is geen goede route? Dat klinkt wel erg logisch voor de vertegenwoordiger van de kunstmestindustrie.“Wij denken dat kunstmest een belangrijke rol heeft en dat ook zal houden. De rol van kunstmest gaat veel verder dan alleen stikstof, fosfaat en kali. Denk aan de essentiële sporenelementen en het belang van kunstmest in precisielandbouw. Volgens ons is zoveel mogelijk rechtstreeks en emissiearm aanwenden van dierlijke mest en aanvullen met kunstmest waar nodig en gewenst de beste route. Zodra je gaat vergisten, verwerken of verbranden raak je altijd stoffen kwijt. Als je naar een heel systeem kijkt, moet je zoveel mogelijk onnodig verwerken voorkomen. Voor ons ligt een belangrijke rol in het verder verduurzamen van de productie. Daar werken we aan en daar hebben we ook al grote slagen gemaakt.”Lees ook: ‘Kunstmest blijft’