Agri-notaris: gunfactor steeds belangrijker

Het verschil tussen de werkelijke waarde en de waarde bij de overdracht van een bedrijf neemt toe, merkt agri-notaris Govert-Jan Hoogenboom. Dat brengt risico’s met zich mee.Bij bedrijfsovernames neemt de termijn waarvoor een zogeheten meerwaardeclausule wordt overeengekomen toe. Het verschil tussen de werkelijke waarde en waarde bij overdracht wordt daarmee steeds groter. Anders gezegd; stoppende bedrijfseigenaren moeten hun opvolger meer gunnen om de voortzetting van het bedrijf mogelijk te maken. Zaken als de meerwaardeclausule en het recht van andere kinderen worden vaak over het hoofd gezienWaar een meerwaardeclausule van 15 jaar vroeger lang genoeg was, gaat het nu steeds meer richting 20 à 25 jaar. Dat zegt agri-notaris en voorzitter van de Vereniging voor Agrarisch Specialisten in het Notariaat (VASN), Govert-Jan Hoogenboom. Vaak wordt te laat stilgestaan bij de gevolgen van die meerwaardeclausule en worden de belangen van de andere kinderen nogal eens over het hoofd gezien. Dit kan tot vragen leiden op het moment van overdracht op het kantoor van de notaris.Agrarisch notaris Govert-Jan Hoogenboom (44) is sinds een jaar voorzitter van de Vereniging Agrarisch Specialisten in het Notariaat (VASN), die 100 agri-notarissen in Nederland bundelt. Daarnaast heeft hij een eigen kantoor, Hoogenboom Netwerk Notarissen, in Eck en Wiel (Gld.). - Foto: Herbert WiggermanWat houdt een langere meerwaardeclausule in?“Als je op je 40ste jaar het bedrijf van vader en moeder overneemt, met een meerwaardebeding van 25 jaar, dan ben je op je 65ste vrij van afrekening. Als je het eerder verkoopt, moet je een gedeelte van je voordeel, wat je bij de overname kreeg, afrekenen. Een voorbeeld: een bedrijf met een waarde van € 3 miljoen wordt voor € 1 miljoen overgenomen, met 15 jaar meerwaardebeding. Als het binnen 15 jaar verkocht wordt, moet de € 2 miljoen verschil afgerekend worden met de ouders. Vaak zie je in overeenkomsten dat bij verkoop binnen de eerste 5 jaar na opvolging het verschil verrekend moet worden. Daarna ieder jaar 10% minder. Na 15 jaar ben je dus vrij van afrekening met vader en moeder. Maar meer varianten komen voor en zijn mogelijk.”Wat raadt u boeren aan?“Belangrijk is om van tevoren stil te staan bij de gevolgen. Leeftijd en familieleden spelen op het moment van opvolging een grote rol. En worden eventuele broers en zussen niet benadeeld? Ik zeg niet dat 10, 15, 20 of 25 jaar goed is. Dat is per geval verschillend. Belangrijk is ook dat je bij een overnameberekening kijkt in hoeverre er voldoende vermogen en inkomsten zijn voor de overdrager– vaak pa en ma – om een normaal leven te kunnen leiden. Overleg is er dan vaak geweest met de bank, accountant, fiscalist om het maximaal haalbare te berekenen. Maar zaken als de meerwaardeclausule, het inkomen van pa en ma na de overname, en de belangen van andere kinderen worden vaak over het hoofd gezien. Als laatste stap komen overnemer en overdrager dan bij de notaris en die gaat lastig doen, terwijl het hele plan al klaar is.” Gaat dat vaak mis?“Gelukkig zien we dat door goede adviseurs, zoals accountants en fiscalisten, in het voortraject wel dat aan al deze zaken wordt gedacht. Maar helaas zien we te vaak dat dat niet zo is. Wij kijken er met een andere bril naar. Dat zet mensen aan het denken. Als je het traject al ingegaan bent en alles financieel en fiscaal geregeld hebt, moet je bij een wijziging het hele riedeltje opnieuw doorlopen. Vraag daarom vooraf advies bij de notaris, en ga dan het traject in.” Waarom zou je naast je accountant en je betaalde bedrijfsadviseur ook nog een notaris inschakelen? Dat kost extra geld…“In de praktijk blijkt vaak dat de notaris iets te laat wordt ingeschakeld. Bij een bedrijfsoverdracht waarin onroerende zaken zijn betrokken, moet je hoe dan ook naar de notaris. Wij zien vaak dat mensen geadviseerd worden vanuit de accountant of fiscalist. De focus ligt meestal op: ‘alles zo gunstig mogelijk overdragen naar de opvolger’. Maar als de boer meer kinderen heeft, worden belangen wel eens geschaad. Of het belang van de opvolger wordt op nummer één gezet, terwijl vader en moeder achterblijven en op een houtje moeten bijten. De notaris is gewend om onafhankelijk te denken en heeft meerwaarde in het zoeken naar de balans tussen de overdrager, de opvolger en de eventuele andere kinderen. Die moeten tenslotte als familie de rest van hun leven met elkaar verder.”Maar voor advies stap je normaliter niet als eerste naar de notaris, toch?“We horen van veel mensen die langs geweest zijn, positieve verhalen. We zien te vaak dat zaken in de laatste fase bij de notaris toch anders moeten. Wij kunnen de valkuilen en aandachtspunten op voorhand aan het licht brengen, voordat je bijvoorbeeld naar een bank gaat. Een traject van een bedrijfsovername moet een samenwerking zijn tussen notaris, accountant, fiscalist en bank, waarbij de agrarisch ondernemer in het midden staat. Wij raden boeren daarnaast ten zeerste aan om naast het testament, ook het levenstestament goed te regelen. Daarmee voorkom je financiële narigheid.”Wat betekent dat voor de advieskosten?“Ik denk dat die extra kosten er uiteindelijk niet zijn. De kosten voor een bedrijfsoverdracht zijn afhankelijk van het aantal uren dat de notaris eraan besteedt. Vaak kan ik in een adviesgesprek van een uur al zoveel dingen regelen, dat het op het totaal aantal uren veel scheelt. Als ik om vijf voor twaalf alles nog moet omgooien en wijzigingen moet voorleggen bij bijvoorbeeld een bank, ben ik soms wel 3 à 4 uur extra kwijt. Het is dus goedkoper om als eerste naar de agri-notaris te gaan. Dat scheelt veel werk. Met accountants en adviseurs zijn we in overleg om die samenwerking verder te optimaliseren.”‘Zorg dat je levenstestament op orde is’Een van de belangrijkste aandachtspunten voor boeren is om het levenstestament op orde te hebben, volgens Hoogenboom. “Heb je dat niet, en mocht je niet meer wilsbekwaam zijn – door bijvoorbeeld dementie of een hersenbloeding – dan kan je partner of familielid niets, ook al ben je getrouwd. In zo’n geval kan enkel bewindvoering aangevraagd worden, wat betekent dat bij elke uitgave van meer dan € 1.500 toestemming van de rechter nodig is. Oftewel: elke keer bij aankoop van voer of een nieuwe machine, moet je naar de rechter. “Dat wil je niet. Regel dat goed met je notaris.”Ziet u een verandering in het aantal bedrijfsoverdrachten?“De landelijke tendens laat steeds meer stoppers zien. Als boeren stoppen, gebeurt dat op steeds meer verschillende manieren. Grond wordt bijvoorbeeld vaak aan de buurman verkocht. Of het wordt verhuurd, terwijl het woonhuis behouden blijft. In het verleden zijn met de rood-voor-rood-regeling veel stallen afgebroken, zodat er een bouwkavel voor in de plaats kwam. Daarmee zijn veel agrarische locaties verdwenen.”Speelt de stikstofcrisis daarin mee en wat betekent dat voor uw werk, als agri-notaris?“Ja, maar in welke mate is onzeker omdat we nog niet zolang in die crisis zitten. Wel zie je meer bedrijfsverplaatsingen, uitbreidingen op andere locaties, of uitkoop. Voor ons betekent dat extra werk. Door schaalvergroting – die mede toeneemt doordat meer boeren stoppen – wordt het steeds moeilijker om een bedrijf over te nemen. Het gaat om zulke hoge en grote bedragen, dat het bijna niet meer op te brengen is. Je ziet grote regionale verschillen, en verschillen per bedrijfstak binnen de agrarische sector. Jullie zijn ook actief betrokken bij kavelruil. Welke veranderingen ziet u daar?“Meer stoppende bedrijven, terwijl de bedrijfsgrootte van blijvers groeit. Kavelruil zie ik in de toekomst als steeds belangrijker instrument om een flexibele grondmarkt te behouden. Met de N-crisis wordt dat een flinke puzzel. We moeten met boeren, natuurorganisaties en grondeigenaren om tafel. Wie krijgt wat en wat komt waar? Als notarissen zetten wij vol in op kavelruil. We willen provincies en bureaus bij elkaar krijgen om een breed draagvlak te creëren.”Het is maar de vraag of #bedrijfsverplaatsing, #kavelruil en lokale aanpassingen de oplossing zijn. Het huidige #landbouwsysteem is verouderd en nodig aan verandering toe. Benut dus het momentum !https://t.co/oVX6QWKL9C@Trouw@sfoodsupply#ecologischelandbouw#stikstof@mnlnvhttps://t.co/fZOwoubq7Xpic.twitter.com/5K6G6tS9fW— Bertus Buizer (@bbuizer) January 9, 2020En wat is jullie rol?“We zien te vaak dat er nog voorkeursrechten of meerwaardeclausules bestaan waarmee geen rekening gehouden is. Daar moet dan voordat de kavelruil notarieel wordt vastgelegd, nog iets voor geregeld worden. Partijen moeten dan terug naar de onderhandelingstafel. Dat brengt soms met zich mee dat die ‘vergeten’ voorkeursrechten de onderhandelingspositie van een partij verzwakken. Een rechthebbende kan proberen er een slaatje uit te slaan. Immers, voor de onderhandeling hebben ze ‘mij’ toch nodig, want ‘ik’ heb nog rechten op die grond. De meerwaarde van de notaris is dat alle voorwaarden en afspraken die op de grond rusten, helder worden.” Het lijkt wel of mensen steeds gemakkelijker naar de rechter stappen om hun gelijk te halen…“Die trend is er inderdaad. Belangen worden steeds groter. Hoe groter het belang en de impact op je bedrijf, hoe groter de kans dat je een kort geding start bij de rechter. Daarnaast is er de toenemende regeldruk. Het speelveld wordt steeds kleiner: als ondernemer word je veel beperkt door regels. Als regels draagvlak hebben, wordt er minder tegen geageerd dan wanneer die geen draagvlak hebben. Als onderliggende getallen of uitgangspunten niet kloppen of vaag zijn, neemt ook het aantal zaken flink toe. Kijk maar naar het stikstofdossier.”