300 hectare nieuwe natuur raakt de boer

Er komt 300 hectare natuurgebied tussen Veenendaal en Wageningen: de Binnenveldse Hooilanden. Herstel van de oorspronkelijke natuurwaarden en biodiversiteit vraagt om verschraling en vernatting, ten koste van zeker 200 hectare boerenland.De werkzaamheden voor de realisatie van natuurgebied Binnenveldse Hooilanden zijn afgelopen najaar begonnen. In het voorjaar van 2021 moet de inrichting van het natuurgebied klaar zijn, zo blijkt uit de inrichtingsplannen. Sloten in het gebied zijn al afgesloten en dijken worden aangelegd om voedselarm kwelwater vast te houden, dat van de hoger gelegen gebieden de Veluwe en stuwwallen komt.Jan van Ginkel (60) is melkvee- en kalverenhouder in Bennekom (Gld.). 30 hectare van zijn grond grenst direct aan het natuurgebied. Hij is geen voorstander van het natuurgebied en vindt dat er kostbare grond verloren gaat.“Ik vind het diep triest dat vruchtbare grond met veel diversiteit en weidevogels hier plaats moet maken voor verarmde natuurgrond”, reageert melkveehouder Jan van Ginkel uit Bennekom. “Alsof boerenland geen natuur is met al het wild en weidevogels – zoals hazen, fazanten, grutto’s en kieviten – die hier rondlopen.” Boer van Ginkel heeft 30 hectare landbouwgrond die direct grenst aan het natuurgebied. Hij heeft geen grond binnen het plangebied.Feiten en cijfers Binnenveldse Hooilanden op een rijRealisatie van 300 hectare natuur tussen Wageningen en Veenendaal Initiatief van Staatsbosbeheer (SBB), vereniging Mooi Binnenveld en Coöperatie Binnenveldse Hooilanden200 hectare in beheer van SBB50 hectare in beheer Coöperatie Binnenveldse Hooilanden (ANV en LTO)50 hectare in beheer Stichting Mooi BinnenveldAfplaggen en vernatting noodzakelijk voor realisatie natuurdoeltypen Geschatte inrichtingskosten: € 5,7 miljoen exclusief aankoop grondStart realisatie van natuurgebied: najaar 2018Afronding realisatie werkzaamheden: voorjaar 2021Doel: oorspronkelijke natuurwaarden en biodiversiteit herstellenDoeltypen: blauwgraslanden, dotterbloemhooilanden en trilveen200 hectare agrarische grond uitgekocht50 hectare blijft beschikbaar voor extensieve begrazing bij de coöperatie5 boeren doen mee aan extensief weidebeheer, waarvoor een nog nader te bepalen vergoeding komt.
Een schematische tekening met de inrichting en verschillende doelen van het natuurgebied. Het gebied strekt zich uit tussen het Gelderse Veenendaal (links op de foto) en het Gelderse Wageningen (rechts op de foto).Aanbod provincie afgewezenVan Ginkel heeft het bod van provincie Gelderland om zijn grond te verkopen afgewezen. Omdat zijn grond buiten het Natura-2000 gebied valt, werd hem deze keuze voorgelegd. Niet iedereen heeft die keuzemogelijkheid. Als landbouwgrond wel binnen Natura-2000 gebied valt, is het niet mogelijk het aanbod af te wijzen. “Op deze manier is een melkveehouder bij mij uit de buurt 11 hectare huiskavel kwijt. Zijn grond is sinds een aantal jaar onderdeel van Natura-2000. Bij afwijzing van het bod wordt de grond onteigend. De enige optie die dan nog rest, is om verder weg van het erf grond te kopen”, vertelt Van Ginkel.LTO Noord belangenbehartiger Tjerk Elzinga bevestigt: “Als de grond valt onder Natura-2000, loop je bij weigering inderdaad de kans op onteigening van grond. Gelukkig gebeurt dit in provincie Gelderland weinig.”‘Ophogen of verzuipen’Op het moment rijden zandwagens af en aan om afgegraven veen- en zandgrond op nabijgelegen landbouwpercelen te brengen. Dit is noodzakelijk volgens Van Ginkel: “Als wij onze grond die direct grenst aan het natuurgebied niet ophogen, dan verzuipen we.” Afhankelijk van de hoeveelheid fosfaat en plaatsspecifieke natuurtypen, wordt op sommige plekken 10 tot 40 centimeter grond afgegraven en bij aangrenzende boeren op het land verdeeld. Gemiddeld wordt 25 centimeter afgegraven. De schatting is dat er binnen het gebied 195 hectare wordt afgegraven, wat neerkomt op ongeveer 500.000 kuub grond. Hiervan wordt 60.000 kuub binnen het gebied gebruikt voor ophoging van de kaden die overloop moeten voorkomen. De rest is voor ophoging van bijvoorbeeld landbouwgebied buiten het plangebied, zo blijkt uit het inrichtingsplan.De werkzaamheden voor de realisatie van het natuurgebied zijn in volle gang. Zand- en veengrond wordt afgegraven en op boerenland gebruikt voor ophoging om waterschade aan gewassen te beperken. In 2021 moeten de werkzaamheden klaar zijn. - Foto's: Henk RiswickNatuurlijke waterpeilenAlle interne waterlopen krijgen een eigen, meer natuurlijk peil. Hiertoe worden stuwen geplaatst met een vast peil van 4,50 meter +NAP. In de praktijk zal daardoor het peil in de winter hoger staan en in de zomer zakken tot het stuwpeil. “Ik had 2 keuzes: ophogen en droge voeten houden óf inschrijven voor schadevergoeding zonder ophoging. Het ophogen, vrezen, spitten, inzaaien en eenmalig spuiten wordt allemaal geregeld”, zegt de melkveehouder. Als er zich na ophoging alsnog schade voordoet door bijvoorbeeld wateroverlast, is dat voor de boer zijn eigen rekening. Ondanks de ophoging vreest Van Ginkel dat dit, ook met de huidige weersextremen, toch voor gaat komen op zijn aangrenzende perceel.Crowdfundingsactie opgerichtDe totale inrichtingskosten zijn geschat op € 5,7 miljoen, exclusief aankoop van grondpercelen. Stichting Mooi Binnenveld heeft door middel van crowdfunding € 400.000 opgehaald voor aankoop van 50 hectare natuurgrond, wat neerkomt op een hectareprijs van € 8.000. Rob Janmaat van Stichting Mooi Binnenveld: “Provincie Gelderland heeft een indicatiewaarde van € 7.500 per hectare aangegeven. De provincie heeft de grond destijds voor € 50.000 tot € 60.000 aangekocht. Een flink verschil, maar hiermee draagt provincie bij aan herstel van natuurwaarden en biodiversiteit.” Om het kostenplaatje voor het hele plangebied compleet te maken: de aankoop van 300 hectare met een gemiddelde prijs van € 50.000 per hectare komt neer op een investering van € 15 miljoen.Acceptatie achterban LTOLTO vormt samen met de Agrarische Natuurvereniging (ANV) de coöperatie Binnenveldse Hooilanden. Samen gaan zij 50 hectare natuurgrond beheren in de vorm van extensieve begrazing door vee en extensief maaien- en afvoeren. Bemesten is verboden. LTO belangenbehartiger Elzinga is blij met wat bereikt is in het gebied. “Het laat zien dat particulier beheer van gronden samen met boeren en tuinders mogelijk is. Ook is er de laatste jaren meer acceptatie voor natuurinclusieve landbouw ontstaan bij de achterban, waar extensief beheer onderdeel van is”, stelt Elzinga.LTO kwam met het initiatief om verschralingsbeheer toe te passen, zegt een LTO-bestuurder die betrokken is bij het natuurplan. “Tegenstrijdig met het huidige klimaatbeleid wordt nu veen afgegraven en vervoerd, waardoor het oxideert en er CO₂ vrijkomt”, aldus de LTO-bestuurder. Op de hoger gelegen percelen, waar teveel fosfaat in de bodem aanwezig is, zo’n 30 tot 50 hectare van het gebied wat de coöperatie Binnenveldse Hooilanden gaat beheren, wordt extensief weidebeheer toegepast. “Het gaat hier om 5 boeren die daar vee gaan weiden”, zegt de LTO-bestuurder. Op de vraag welke vergoeding of subsidie daarvoor in aanmerking komt, durfde hij nog geen uitspraken te doen. “Over 2 jaar wordt hopelijk duidelijk welk natuurtype zich ontwikkelt en welke subsidieregeling mogelijk is”, besluit de LTO-bestuurder.Aandacht voor behoud van natuur en biodiversiteitBoer Van Ginkel geeft aan dat hij veel met weidevogelbeheer bezig is. “Er zijn veel weidevogels te vinden op onze akkers. Het is prachtig om te zien dat er veel grutto’s en kieviten broeden; van de laatste soort wel 50 tot 60”, vertelt Van Ginkel. “Helaas wordt vaak gezegd dat boeren slecht zijn voor weidevogels, maar nu er steeds meer natuur komt, zien wij het aantal weidevogels juist afnemen”, vervolgt Van Ginkel. Volgens hem moeten natuurprojecten zoals deze eerst hun nut bewijzen. De onzekere bijdrage aan herstel was tevens reden voor de melkveehouder om niet mee te doen aan het natuurproject. Ook is nog onduidelijk hoe effectief de kwel (lees: hoeveel voedselarm water uit de hoge omstreken aan het landoppervlak komt) in het gebied is en hoe het grondwaterpeil in de nabije omgeving beïnvloed wordt. “Daartoe staan nu nog tientallen meetpunten op mijn aangrenzende percelen.”Geen slechte landbouwgrondVan Ginkel pacht jaarlijks 6,5 hectare van SBB. Voor deze grond gelden bepaalde beheerpakketten met aanpassingen in maai- en mestbeleid. Met de realisatie van het natuurplan komt er een einde aan deze pacht. De percelen maken vanaf nu deel uit van het nieuwe natuurgebied en hebben een andere bestemming. “Op deze percelen kon ik na de eerste snede mijn jongvee laten grazen. Dat kan vanaf nu helaas niet meer.” Op de vraag of dit gebied gekozen is vanwege minder geschikte landbouwbodem, antwoordt de melkveehouder: “Het klopt dat de grond hier laag ligt en wat nat is, zeker voor het verbouwen van mais. Dat neemt niet weg dat het goede vruchtbare grond is om op te boeren. Dat gaat prima.”Er mag geen voedselrijk water of voedselrijke grond meer in het afgebakende natuurgebied komen. Andersom zitten boeren ook niet te wachten op ondergelopen velden. Om die effecten te beperken, wordt het gehele natuurgebied ingekaderd, zoals de kadelijnen in het figuur aangeven. Alle tussensloten in het gebied zijn al dicht. Het kwelwater moet in de vallei blijven. Van Ginkel: “Toch heb ik angst dat bij hoogwater het water niet zo snel afgevoerd kan worden en buiten de oevers treedt. Vooral met de weersextremen van deze tijd voorzie ik problemen met waterafvoer.”Uitbreiding melkveebedrijf bijna onmogelijkJan van Ginkels dochter Gerjanne (18) wil het bedrijf over een aantal jaren overnemen. Zij baalt van de vorming van het natuurgebied. Van Ginkel: “Uitbreiden is bijna niet meer mogelijk. Wij zijn al generaties lang een familiebedrijf dat door de tijd heen langzaam is gegroeid. Mijn vader begon in 1956 met 2 hectare grond. Dat is nu een dikke 40 hectare. Als mijn dochter ook uitbreidingsplannen heeft, wordt het moeilijk, want waar is binnenkort nog vrije vruchtbare grond?” Met die achterliggende gedachte heeft Maatschap Van Ginkel recent besloten om in blankvleeskalveren te investeren. Zij willen uitbreiden van 620 naar 850 stuks. Daarnaast hebben zij 80 melkkoeien.