‘We moeten onszelf telkens opnieuw uitvinden’

Het zijn rare tijden. Was vroeger alles duidelijk, de boer op zijn land, de notabelen in hun grachtenpanden, de kerk in het midden, het hele maatschappelijke veld verdeeld in duidelijke zuilen. Oorlog of niet, de boer ploegde voort en verdiende zijn brood in het zweet zijns aanschijns.Nu, zo heb ik het gevoel, staat alles op de helling en begint veel te schuiven. Onder invloed van wereldwijde crises (corona, stikstof, klimaat) is weinig meer zeker dan dat veel staat te veranderen.Een eerste aanwijzing daarvoor is Ruttes bekentenis: “Ik behoor tot de liberalen die vinden dat een sterke staat nodig is.” In commentaren werd er fijntjes op gewezen dat iemand die dat vindt geen liberaal is maar een socialist. Ook dat leek Rutte te bevestigen toen hij zei dat Nederland in de kern een diep socialistisch land is.Wat eertijds gold als positief op het land is nu zwaar verdachtOok boeren moeten hun panelen verschuiven. Wat eertijds gold als positief op het land (stikstof en fosfaat) is nu zwaar verdacht, de dierhouderij moet drastisch inkrimpen. Gifresten moeten uit de landbouw, zelfs het ploegen moet eraan geloven.Veranderingen zijn van alle tijdenTer relativering: veranderingen zijn van alle tijden. In de jaren 1947-‘54 werden premies gegeven aan bedrijven kleiner dan 10 hectare voor kuilvoersilo’s en drinkwatervoorzieningen. Toen vanaf 1955 een overschotmarkt ontstond, met lagere prijzen, en daarnaast de mechanisatie een hoge vlucht begon te nemen, verdween een massa mensen uit de landbouw naar beroepen waarvan men daarvoor nooit gehoord had. Nu kwamen er voor bedrijven van 10 hectare en kleiner juist bedrijfsbeëindigingsregelingen. Door de plannen van Mansholt werd alles definitief grootschaliger.In elke crisis ontstaan nieuwe behoeftes, vallen oude weg en komt ruimte voor verse horizontenBij dit soort ontwikkelingen die de boerenpet te boven gaan, kunnen we kreunen tot we een ons wegen, maar we moeten onszelf telkens opnieuw uitvinden. In elke crisis ontstaan nieuwe behoeftes, vallen oude weg en komt ruimte voor verse horizonten. Creatieve destructie, heet dat in de economie. Op de restanten van de oude ambachten worden nieuwe geboren, als te kleinschalig weggezette praktijken herleven. Kampeerboerderijen, bezorgroutes, vergeten groenten. Biologische tuin van EuropaVeel wijst erop dat Nederland, in plaats van de tweede landbouwexporteur van de wereld te willen zijn, zich beter toe kan leggen op de rol van biologische tuin van Europa. Frans Timmermans zet daarvoor de eerste piketpalen uit. Maar ook CO₂-afvangen en verticale landbouw (waarover een andere keer graag meer) en nog veel meer waarvan we nog nooit gehoord hebben, behoren tot de mogelijkheden.Twee derde van de kinderen krijgt later een beroep dat nu nog niet bestaatDat we telkens weer op een kruispunt lijken te staan en een keuze moeten maken tussen al die variaties en alternatieven is niet zo bijzonder als het lijkt. Twee derde van de kinderen krijgt later een beroep dat nu nog niet bestaat. En als zelfs Rutte zich bekeerd heeft tot het socialisme dan is alles mogelijk. Het zijn rare tijden.