Trends 2021: Ontwikkeling gaat door ondanks corona

Door corona is alles anders. Of toch niet? De impact van de pandemie is enorm maar bestaande ontwikkelingen gaan door. Onder invloed van technologie en consumentenwensen verandert het boerenbedrijf grondig, stap voor stap.Bij een inventarisatie van trends past een waarschuwing vooraf: trends signaleren is iets anders dan de toekomst voorspellen. De pandemie waarin we nu zitten bewijst dat. Plotselinge gebeurtenissen kunnen enorme schokeffecten hebben. Kijk naar de aardappelmarkt. In het trendoverzicht van vorig jaar januari signaleerde Boerderij nog een ‘gevecht om de aardappel’. Dat zou ontstaan door de bouw van nieuwe verwerkingscapaciteit.Maar wat gebeurde er? De horeca moest dicht, de vraag naar patat viel weg, en de aardappelmarkt stortte in. Is die trend daarmee over en uit? Nee. De aardappelwereld verwacht dat de stijgende lijn verder zal gaan als de pandemie voorbij is.Afgeremd of juist versterkt door pandemie?Grote ontwikkelingen laten zich niet echt afremmen of tegenhouden door calamiteiten. Sommige zijn juist versterkt door de pandemie. Voor digitalisering geldt dat het sterkst. Alles wat digitaal kan, is versneld digitaal gegaan. Dit versterkt op zijn beurt weer andere bewegingen, zo maakt digitalisering zowel wereldwijde als lokale contacten én afzet mogelijk. En het scheelt niet alleen een risico (ziekteoverdracht met alle gevolgen van dien) maar vaak ook tijd en kosten.KlimaatveranderingOf neem de klimaatverandering. De pandemie heeft een dipje in de CO₂-uitstoot gebracht, maar de opwarming gaat onveranderd door. De gevolgen worden elk jaar duidelijker. Mede daardoor gaat de strijd om de ruimte ook net zo hard door – denk aan ruimte voor water, zonnepanelen en bos. Iedereen wil grond en de landbouw is meestal de leverancier.^{Het areaal bos neemt toe in heel Europa. Afgelopen vijf jaar kwam er een miljoen hectare bij. Verwachting is dat deze groei doorzet zodat er in 2030 in de hele EU 161 miljoen hectare bos is. Dit concurreert met agrarisch land. Akkerbouw geeft terrein prijs. De arealen permanente weide (50 miljoen ha) en voergewassen (20 miljoen ha) groeien wel licht. In totaal is er ongeveer evenveel bos als landbouwgrond in de EU.}In Boerderij 18 worden de Trends voor 2021 benoemd. Van de agrarische markten tot aan digitalisering en van financiering tot aan verrastering van het landschap. Boerderij zet de trends voor 2021 voor je op een rij in dit dossier.21 trendsDeze week komen 21 trends voor het voetlicht op Boerderij.nl. Het is een selectie van de opvallendste en best aanwijsbare praktische trends van dit moment op het boerenbedrijf. De reden voor dit aantal is – uiteraard – het jaartal waarin we leven. Langer mocht de lijst niet worden.Nog veel meer ontwikkelingenMaar er zijn natuurlijk veel meer ontwikkelingen. De agrosector zit zo vol vernieuwing en verandering dat je niet snel uitgepraat raakt. Daarbij strekken de belangrijke trends zich uit over een veel langere periode dan een jaar. Neem de opkomst van de precisielandbouw. Deze krijgt elk jaar meer vorm.Meelwormenkweker. De opkomst van hele nieuwe producten en bijbehorende productietechnieken betekent ook dat er een nieuw bedrijfstype ontstaat. - Foto: Koos GroenewoldInzoomen op aspecten van agrarisch ondernemenDe genoemde trends zoomen allemaal in op één aspect van het agrarisch ondernemen. Op een techniek, op markten, op discussies die het agrarisch bedrijf raken. Maar hoe veranderen de bedrijven zelf? Daarover is een studie verschenen van de Europese Commissie. Die levert een verrassende lijst op van twaalf verschillende agrarische bedrijfstypes die Europa in 2040 zal kennen. In het kader hieronder hiernaast zijn ze weergegeven. Wat allereerst opvalt is de grote verscheidenheid in bedrijfsstijlen. We zien hier op Europees niveau een echo van de school van de Wageningse landbouwsocioloog Jan Douwe van der Ploeg, die jaren geleden het begrip bedrijfsstijl introduceerde. Daarmee maakte hij beleidsmakers duidelijk dat ‘het boerenbedrijf’ niet bestaat, omdat er juist heel verschillende invullingen bestaan van het boerenvak.Wat betekent ‘boer zijn’ straks? EU schetst 12 typen in 2040 Aanpassende boer. Bedrijven met veel verschillende producten, van puur agrarisch tot ‘beleving’ en onderzoeksfaciliteiten. Deze bedrijven zijn veranderlijk en divers, en hebben veel interactie met de omgeving.Ondernemingsboer. Grote voedingsbedrijven willen zeker zijn van constant goed aanbod. Daarvoor zetten ze productieketens op. De ‘verticale integratie’ is hier zover ontwikkeld dat de primaire producenten hierin geen zelfstandig ondernemers meer zijn maar bedrijfsleiders.Intensieve boer. De intensieve akkerbouwer of veehouder die het bedrijf ontwikkelt door te investeren in moderne technieken en automatisering. Precisielandbouw hoort hierbij.Erfgoedboer. Deze van oorsprong grote groep wordt snel kleiner; de traditionele boer, gedreven door (familie)traditie. Is om verschillende redenen niet in staat om mee te gaan in schaalvergroting, intensivering, diversificatie of vernieuwing. Gecontroleerde-omgevingsboer. Deze groep gaat nog een stapje verder dan de ‘intensieve boeren’ wat betreft input van kapitaal en techniek en het controleren van alle denkbare omgevingsfactoren. Bodemloos en hightech zijn kernwoorden. Denk aan verticale landbouw. Is vooral tuinbouw.Cellenboer. Noem het maar laboratoriumlandbouw. Deze boeren van de toekomst kweken geen dieren of planten maar cellen. Denk aan kweekvlees of algen als grondstof voor voer- of voedingsindustrie. Deze ontstaan niet vanuit de traditionele landbouw.Sociaal werk boer. Zorgboerderijen kennen we en zijn volgens de EU een blijvertje.Regeneratieve boer. Dit is de voorhoede van de ‘verantwoorde’ landbouw met als belangrijke drive; duurzaamheid steeds verder ontwikkelen. Focus op dierwelzijn, omgeving, gezondheid.Stadsboer. Het woord zegt het: boeren of tuinders in stedelijke omgeving. Het zijn geen boeren die door stadsuitbreiding opgeslokt zijn, maar juist ondernemers die de stad als kans zien. Rooftopfarming hoort hier bij. Serieuze hobbyboer. Deze boeren runnen hun bedrijf(je) op traditionele manier maar zijn er voor hun inkomen niet afhankelijk van. Focus ligt op werkplezier.Gemeenschap-voorzienende boer. Produceert voor lokale afzet of eigen gebruik. Het zijn veelal kleine bedrijven zonder opvolger. Maar er is ook een categorie die hier juist toekomst in ziet uit ideële overwegingen.Lifestyle boer. Vaak zijn dit mensen die vanuit de stad terugkeren naar het platteland, al dan niet omdat ze daar opgegroeid zijn. Ze zien boer zijn als vorm van persoonlijke ontwikkeling.  Nieuwe spelersOp de Europese lijst zien we natuurlijk de voor Nederland erg herkenbare en belangrijke intensieve bedrijven. Zij maken gebruik van veel kapitaal en techniek om hun productie te optimaliseren. Maar de familie van boerenbedrijven krijgt ook nieuwe leden, zoals de ‘cellenboer’. Misschien is ‘laboratioriumboer’ een betere benaming. Een nieuwe categorie ondernemers die nieuwe markten bedienen met nieuwe producten die zo uit de wetenschappelijke onderzoekscentra komen. Denk aan algen en kweekvlees, maar je zou ook insectenkweek hieronder kunnen vatten. Deze nieuwe producenten hebben gemeen dat ze niet uit de traditionele agrosector komen en niet grondgebonden zijn. Het is met recht een nieuwe vorm van bio-industrie. Ook de ‘ondernemingsboer’, eigenlijk een bedrijfsleider of filiaalhouder binnen een groot foodconcern, zal terrein winnen.^{De vier lijnen in deze grafiek geven de inkomensontwikkeling weer. Het zogeheten nominale factorinkomen (in euro‘s) stijgt tot 2030 ruim 2% per jaar. Rekening houdend met inflatie zou dat resulteren in een inkomensafname van het reële factorinkomen (rode lijn). Maar omdat de arbeidsproductiviteit toeneemt, en er steeds minder mensen werken in de landbouw, blijft er toch sprake van een lichte stijging van het reële inkomen met jaarlijks 0,5%.Dat is wel een tragere groei dan afgelopen jaren.}Achteruitgang traditionele boerenbedrijfDaar tegenover staat een verdere achteruitgang van het traditionele boerenbedrijf. De Nederlandse CBS-cijfers over bedrijfsopvolging die onlangs bekend werden gemaakt, passen precies in die trend. Bedrijven gestoeld op traditie maken plaats voor ofwel grote, intensieve bedrijven, ofwel voor de hobbyboer en alle varianten daarvan.Vijf aanjagersVolgens de analyse van de Europese Commissie zijn er vijf belangrijke factoren die het boerenbedrijf en het boerenbestaan beïnvloeden en het ontstaan van nieuwe bedrijfsstijlen aanjagen.Technologie en kennisDat zijn ten eerste de technnologie en kennis. Kennis en vaardigheden op het gebied van technologie en management worden essentieel en onmisbaar voor de boeren van de toekomst. Skills op het gebied van communicatie horen hier ook bij. Mede dankzij nieuwe technieken komt er veel meer interactie met het publiek en dat moet je kunnen hanteren. Technologie verhoogt uiteraard ook de efficiency.Digitalisering is een trend die al jaren bezig is en ook in 2021 een rol blijft spelen. - Foto: Mark PasveerMilieuDe tweede factor is het milieu. ‘Klimaatbewust boeren wordt gewoner, zo niet mainstream’, stellen de rapporteurs. Al is niet precies duidelijk wat dat allemaal behelst. Ook bodemgezondheid en wateraanvoer krijgen steeds meer aandacht, dat is zeker.ConsumententrendsDe derde aanjager is de consument, surfend op steeds weer nieuwe trends. Consumententrends zijn niet alleen bepalend voor de vraag wat er geproduceerd wordt, maar ook hoe. Voedselbeleving is hier een factor van belang evenals een directe relatie tussen boer en consument. Bijgevolg worden markten meer gesegmenteerd en gepersonaliseerd. Boeren komen meer onder druk om zich snel aan te passen en te reageren op veranderende vraag.Druk op veehouderij groeitVierde factor is druk op de veehouderij. Die neemt niet af, eerder toe. Alternatieve, vervangende producten worden gemeengoed. Exportmarkten zullen een deel van de afnemende Europese vraag naar vlees opvangen. Toch is er grote kans op krimp van de productie, vooral varkensvlees (-5% in 2030). De veranderende kijk van mensen op dieren zal hier grote impact hebben, wederom mede door nieuwe technologie en wetenschappelijke inzichten. Wie weet, kunnen koeien of varkens met behulp van ‘augmented reality’ straks communiceren met de boer. Het dier wordt dan een soort cyborg, waar ook een andere ethiek bij hoort.Maatschappelijke omgevingDe vijfde bepalende factor is: de maatschappelijke omgeving van het bedrijf. Kernbegrip is hier ‘planetaire gezondheid’. Hierin komen alle dingen samen: wensen op het gebied van gezondheid, milieu, ethiek en welzijn.Gelukkig komt het niet in een klap allemaal tegelijk, maar groeien we geleidelijk naar deze nieuwe wereld toe. Zeker is dat over 20 jaar heel andere vaardigheden nodig zijn om te boeren dan nu.