Russische ‘Latifundisten’ richten blik over de grens

Enorme landbouwbedrijven in handen van 'nieuwe rijken' maken de dienst uit in de Russische landbouw. Miraculeus gegroeid, met connecties op de goede plekken, en met toegang tot royale subsidies, vinden sommige van deze 'latifundisten' zelfs Rusland al te klein worden.Een van deze bedrijven behoort toe aan de familie van de huidige minister van Landbouw.Na de grote Oekraïense agroholdings zijn het de grote Russische agroconcerns die aan Europa’s buitengrenzen en elders aankloppen, om vlees en andere producten te mogen exporteren. Dit blijkt uit diverse berichten in de Russische media. Het zijn rap expanderende concerns met vele honderdduizenden hectares grond en hoge winstmarges, maar niet altijd met een smetteloos blazoen.Een van de eerste om over de grens te willen ondernemen, is Agrokompleks N.I. Tkatsjev, een reusachtig landbouwbedrijf dat in bezit is van de familie van de huidige minister van landbouw, Alexander Tkatsjev. Het bedrijf bezit sinds een recente mega-overname meer dan 600.000 hectare landbouwgrond in de regio van Krasnodar (Krasnodar krai/de Koebanj), in het zuiden van Rusland. Hoewel er geen rechtstreeks verband is aan te tonen, ontwikkelt het concern zich vooral stormachtig sinds Alexander federaal minister van landbouw is.Agrokompleks is ook een integratieAgrokompleks denkt met name aan de export van kip, varkensvlees en rundvlees. De gemakkelijkst te bereiken exportmarkten zijn die van het Midden-Oosten, Azië en Afrika, maar de Europese markt is ook erg aantrekkelijk voor het bedrijf, omdat daar het meeste te verdienen lijkt.De vleesproductie is niet de enige tak van sport waar het concern zich mee bezighoudt. Het is ook actief in de akkerbouw (graanteelt, zonnebloemen, bietenteelt) en de melkveehouderij. Een van de meest recente mededelingen, is dat het van plan is om in het naburige oblast (provincie) van Rostov aan de Don drie melkveebedrijven met in totaal 4.500 koeien op te zetten.Agrokompleks is niet alleen een groot landbouwbedrijf, het is ook een integratie, met eigen slachterijen, zuivelfabrieken, graansilo’s en verwerkende bedrijven. In 2015 behaalde het een omzet van omgerekend €612 miljoen en een nettowinst van €105 miljoen. Dit is een marge waar het gemiddelde landbouw- en agrobedrijf zijn vingers bij aflikt.Corruptie en dubieuze dealsHet is echter niet alleen goud wat er blinkt, bij het bedrijf. Zoals rondom veel grote (landbouw)bedrijven in de voormalige Sovjet-Unie, hangt er ook rondom Agrokompleks een geur van corruptie en dubieuze deals. Volgens een bericht van bureau Sovecon wilde Deutsche Bank zijn vingers niet branden aan de financiering van de overname, eerder in 2016, van concurrent Parus Agro Group (102.000 hectare) door Agrokompleks. De combinatie van factoren, met een sterk expanderend Agrokompleks tijdens het bewind van een landbouwminister uit de groep van eigenaren, leek haar te riskant. Het bedrijf liet zich echter niet tegenhouden.Reeksen van overnamesAgrokompleks is opgericht door de vader van de Russische minister van landbouw, Nikolaj Tkatsjev. Dat gebeurde in de wilde jaren 90, na de val van de Sovjet-Unie. Het aanvankelijk bescheiden veevoerbedrijfje breidde geleidelijk uit, dankzij reeksen van overnames.Bij dat proces was volgens diverse bronnen steeds een duidelijk patroon herkenbaar. Het bedrijf dat in aanmerking kwam voor overname, bleek daar in eerste instantie vaak niet van gediend, maar ging in tweede instantie toch door de bocht. Die draai werd meestal voorafgegaan door een plotseling dreigend faillissement, of een andere abrupte en negatieve keer in het zakendoen. Zo groeide en groeide Agrokompleks. De echte versnelling kwam bijna drie jaar geleden, toen Agrokompleks de catering van de de Olympische winterspelen met succes verzorgde, en Aleksander minister van landbouw werd in Moskou.BoerenprotestNiet iedereen houdt zich echter stil, of laat zich het zwijgen opleggen. Sinds de nazomer van 2016 is er met name openlijk protest van een groeiende groep kleine, zelfstandige boeren in Krasnodor Krai. Zij leggen zich niet langer neer bij de wijze waarop grote ‘latifundisten’ (verwijziging naar de enorme latifundia die senatoren bezaten tijdens het Romeinse rijk) grond verwerven.Volgens onder meer de organisatie Koebanskie Fermerskie Chozjaistva (KFCh), de organisatie van kleinere boerengezinsbedrijven in de Koebanj, trekken de grote agroconcerns in de provincie (met Agrokompleks voorop) al jarenlang op duistere wijze grond naar zich toe. Dit gebeurt onder meer door illegale overschrijving van bezit, met behulp van corrupte ambtenaren bij het Kadaster, via onteigening die wordt gelegaliseerd door corrupte rechters en door wetgeving door provinciebestuurders die op de hand zijn van de grootgrondbezitters.'Vette kattenwet'Een recent voorbeeld van dit laatste is de ‘vette kattenwet’, een provinciale wet van Krasnodar Krai, waarin wordt bepaald dat landerijen voortaan alleen nog maar voor pacht in aanmerking komen vanaf een areaal van 2.500 hectare. Tot dan toe lag de ondergrens bij 30 hectare.Directe aanleiding voor het boerenprotest van augustus 2016 was de mate van onteigening. Tientallen boeren zagen hun bezit onder hun voeten verdwijnen, door illegale overschrijving op naam van grote concerns. Andere boeren werden bedreigd; als ze het waagden hun land te bewerken, zouden ze in elkaar worden geslagen.Trekkermars naar MoskouDit systeem werkte lange tijd, maar in augustus 2016 was de maat vol. De boeren startten een trekkermars naar Moskou, om deze wetteloosheid bij president Poetin aan te klagen. De boeren kwamen echter nog niet eens halverwege. Ze stuitten op politieblokkades, werden van trekkers af gesleept en belandden na rechtszittingen achter gesloten deuren in het gevang. Anderen kregen te maken met knokploegen.Minister Tkatsjev bagatelliseerde ondertussen het probleem. Volgens hem bestaat het probleem waar de boeren over klaagden niet. Hij wilde hen niet ook ontvangen. Voor de man die vóór zijn komst naar Moskou gouverneur van Krasnodar Krai was, is het natuurlijk ook lastig toegeven. Het zou onder zijn eigen ogen zijn gebeurd.LandroofSlechts enkele boeren kregen voor hedendaagse Russische begrippen hun land naderhand terug. In de meeste gevallen wordt de afhandeling van hun klachten vertraagd, zo melden ze. Als er echter niet snel iets verbetert, vindt daarom in maart of april een nieuwe mars naar Moskou plaats, belooft een boerenvoorman. Dan gaan de boeren zeker naar Moskou, stelt hij. Vanuit andere regio’s in Rusland krijgt hij bijval. Ook daar worden ‘kleine’ boeren gedupeerd door grote agroconcerns.Landroof door grote agroholdings op jacht naar macht en hoge winsten is niet uniek voor de Koebanj. Ook is het niet iets van de laatste paar jaar. In 2010 werden zelfs twaalf mensen tegelijk vermoord, in een zaak waar ook bezit van landbouwgrond een grote rol in speelde.