Regenwater bewaren voor droge perioden

Waterbeheer was vooral gericht op afvoeren van water. Langere droge perioden dwingen telers om regenwater beter te benutten. Daarvoor moet water langer in of onder een perceel opgeslagen worden.De beschikbaarheid van zoet water is voor de landbouw in Zeeland erg belangrijk. Teeltjaar 2018 met de extreme droogte liet zien dat voldoende water voor de gewassen niet vanzelfsprekend is. Het extreem droge jaar zette de ontwikkelingen van systemen om de waterbeschikbaarheid te vergroten in een stroomversnelling. Van de laatste 10 teeltjaren waren er in Zeeland 6 met aantoonbare droogteschade. Een klimaatscenario van het KNMI voorspelt dat in 2050 zelfs 1 op de 5 jaren extreem droog zal zijn. Telers moeten daar op inspelen door perceels- of gebiedsgewijs zelf voor voldoende zoet water te zorgen.Diepdrain aanleggenAfgelopen seizoen hebben volgens ZLTO-adviseur John Bal veel telers een zogenoemde diepdrain aangelegd om uit een zoetwaterbel onder het perceel te kunnen beregenen. Om zo’n bron aan te leggen is het wel van belang om te weten of er voldoende zoet water onder het perceel zit. In de waan van de droge zomer is er volgens Bal wel eens wat misgegaan. Soms bleek de bron al snel zout te worden of de capaciteit was onvoldoende om mee te kunnen beregenen.Een stuw in een zoetwatersloot bij een kreekrug in Ovezande (Zld.). Door in de winter zoet water vast te houden stijgt de grondwaterstand en groeien de zoetwaterbellen. - Foto: Anton DingemanseHoeveelheid zoet water in ondergrondOm goed zicht te krijgen op de hoeveelheid zoet water in de ondergrond is in Zeeland het FreshEM-project uitgevoerd. Daarin is met elektromagnetische stralen de zoet-zoutverdeling van het Zeeuwse grondwater in kaart gebracht. De gemaakte kaarten zijn via de website van het waterschap voor iedereen in te zien. Daarnaast is niet alleen de dikte van de zoetwaterlaag belangrijk, maar ook de opbouw van de ondergrond. Door klei en zeer fijn zand beweegt grondwater slecht. Daardoor bestaat de kans dat een diepdrain onvoldoende water levert. De opbouw van de ondergrond is te vinden op de website.ZLTO heeft op de winterbijeenkomsten aan telers uitleg gegeven hoe de kaarten gebruikt kunnen worden.Aantal regelsHet onttrekken van grondwater uit een zoetwaterbel is in Zeeland niet vergunningplichtig, maar moet wel bij Waterschap Scheldestromen gemeld worden en is aan een aantal algemene regels gebonden. Zo moet de zoetwaterbel minimaal 15 meter dik zijn en mag maximaal 800 kuub per hectare per jaar opgepompt worden. De hoeveelheid geldt voor het perceel waar de bron in aangelegd is. Die 800 kuub per hectare komt neer op 80 millimeter water, dat is het gemiddelde jaarlijkse neerslagoverschot. Zo blijft de zoetwaterbel op peil.Beregenen van een perceel aardappelen bij Ovezande (Zld.). Het beregeningswater wordt onttrokken uit de zoetwaterbel in de kreekrug. - Foto: Anton DingemanseAanvullende voorwaarden zijn dat er maximaal 60 kuub per uur gepompt mag worden met een maximale onttrekking van 3.000 kuub per kwartaal en 8.000 kuub per jaar. Daarnaast moet de onttrekkingsdrain horizontaal liggen en op een maximale diepte van 6 meter. Een verticale bron is niet toegestaan omdat er dan te snel zout water uit de ondergrond naar boven komt. De bron moet op minimaal 50 meter afstand van een perceel van derden liggen.Water in kreekruggenZoetwaterbellen zijn vooral te vinden in de kreekruggen. Dat zijn voormalige kreekbeddingen waar het water in de loop van eeuwen relatief grof materiaal afgezet heeft. Als gevolg van inklinking van de omgeving zijn de beddingen als verhogingen in hel landschap komen te liggen. Deze gronden worden vooral voor akkerbouw en fruitteelt gebruikt.3 systemenOm de beschikbaarheid van zoet water te vergroten, zijn in Zeeland 3 systemen ontwikkeld om zoet water dat anders ongebruikt wegstroomt in de bodem te bufferen. Voor de kreekruggen met een zoetwaterbel kleiner dan 15 meter is er een kreekrug infiltratiesysteem waarmee door het verhogen van de grondwaterstand in de winter de zoetwaterbel dikker wordt. Voor percelen die afhankelijk zijn van zoetwaterlens is het systeem Drains2Buffer bedacht. Door dieper te draineren en met peilgestuurde drainage het oude peil te handhaven groeit de zoetwater lens.Een derde systeem is de Freshmaker. Hierin wordt zoet water uit een watergang actief geïnfiltreerd in de ondergrond waarbij tegelijkertijd zout water weggepompt wordt. Zo ontstaat een ondergronds zoetwaterbassin waaruit in droge perioden weer zoet water onttrokken kan worden.Komend seizoen wordt volgens Bal gestart met een vierde systeem dat gebruikt kan worden dat gebruikt kan worden in gebieden met een geïsoleerde zoetwaterbel met een dik kleipakket aan de oppervlakte. Hierin wordt drainwater opgevangen en in de ondergrond opgeslagen.POP3-gelden beschikbaarVoor verbetering van de zoetwatervoorziening stelt de provincie Zeeland Europese POP3-gelden beschikbaar. De inschrijving opent in mei. Volgens Bal gaat dat niet om investeringen in traditionele

beregeningsinstallaties, telers moeten denken aan investeringen in druppelirrigatie systemen of in speciale drainage systemen.Kreekrug Infiltratie Systeem laat zoetwaterbellen groeienHet doel van het Kreekrug Infiltratie Systeem (KIS) is om een zoetwaterbel onder een kreekrug uit te breiden, zodat er in tijden van watervraag meer zoet grondwater kan worden onttrokken. Het principe van het KIS is gebaseerd op het verhogen van de grondwaterstand, waardoor na verloop van tijd een dikkere zoetwaterbel ontstaat. De verhoging van de grondwaterstand wordt gerealiseerd met een peilgestuurd drainagesysteem, waarmee drainagepeilen worden opgezet. Ook kan wegstromend zoet oppervlaktewater teruggepompt worden zodat het alsnog kan infiltreren in de bodem.

Volgens Bal blijkt in de praktijk dat een verhoging van de grondwaterstand in de wintermaanden met 40 tot 50 centimeter op langere termijn leidt tot een verdikking van de zoetwaterbel met 2 meter. Als vuistregel wordt gehanteerd dat iedere 10 centimeter peilverhoging zorgt voor een halve meter dikkere zoetwaterbel. Zo kan afhankelijk van de ondergrond en omgeving 3.000 tot 5.000 kuub extra water per hectare opgeslagen worden.

Het investeringsbedrag voor een regelbare drainage ligt tussen de € 3.200 en € 4.750 per hectare. De jaarkosten aan afschrijving, rente en onderhoud komen zo uit op € 510 tot € 790 per hectare. Dat is € 0,16 tot € 0,18 per kuub water. Met deze waterprijs is het systeem vooral geschikt voor intensieve akker- en tuinbouwteelten.Drains2Buffer drukt zout kwelwater wegVoor laaggelegen percelen met een dunne regenwaterlens in gebieden met zoute kwel is Drains2Buffer een optie om meer water voor het gewas beschikbaar te maken en om zoutschade aan de wortels en bodem te beperken. In dit systeem wordt regelbare drainage toegepast waarbij de drains dieper liggen dan traditioneel. Het drainagepeil blijft daarbij wel gehandhaafd en er wordt niet intensiever gedraineerd.

Een neerslagoverschot wordt dan niet meteen via de oude traditionele drains afgevoerd, maar dringt verder door in de ondergrond waar het zoete regenwater het zoute kwelwater terugdrukt. Door de dieper liggende drains wordt ook het zoute kwelwater eerder afgevoerd zodat het minder kans krijgt om via capillaire werking door te dringen in de wortelzone. Zo kan de zoetwaterlens groeien naar een nieuw evenwicht. Een vuistregel is dat de regenwaterlens kan groeien met het aantal centimeters dat de drainage wordt verdiept.

De investering voor dit systeem ligt tussen de € 1.950 en € 2.900 per hectare. Het exacte bedrag is afhankelijk van de drainafstand, en het aantal regelputten of stuwen die hiervoor aangelegd moeten worden. De jaarkosten aan afschrijving, rente en onderhoudskosten komen zo uit op € 260 tot € 380 per hectare. Dit systeem is ook voor extensieve akkerbouwgewassen snel rendabel.Freshmaker pompt actief zoet water in de grondDe Freshmaker is een duur systeem dat op een kreekrug aangelegd kan worden. Het systeem infiltreert overtollig zoet oppervlaktewater via een of meer ondiepe horizontale putten in een bestaande zoetwaterlens. Met een of meer diepere horizontale putten wordt tegelijkertijd zoutwater onttrokken om ruimte te maken en te voorkomen dat zoet water opdrijft in het zoute water. Zo wordt de zoete lens relatief snel verdikt en vastgehouden in een zone van enkele tientallen meters rond de putten.

In de zomer kunnen de ondiepe putten gebruikt worden voor onttrekking van het opgeslagen zoet water. Dit kan direct worden ingezet voor (druppel)irrigatie of het (geleidelijk) bijvullen van bassins. Het verwachtte volume per set van horizontale putten is zo’n 6.000 tot 10.000 kuub. Ondergrond en lengte van de bronnen bepalen de capaciteit. De onttrekking uit het systeem is beperkt tot zo’n 10 kuub per uur zodat er niet rechtstreeks uit beregend kan worden.

De investering voor een Freshmaker bedraagt zo’n € 4.500 tot € 9.500 per hectare, dat is vooral afhankelijk van de lengte en diepte van de bronnen. De jaarkosten komen uit op € 815 tot € 1.225 per hectare. Voor extensieve akkerbouwteelten is dat niet rendabel. Het systeem is geschikt voor meerjarige en intensieve teelten zoals fruitteelt en vollegrondsgroenten.