‘One-Ninety XT Landhandler’

In de schuur bij Johan en zijn vader Piet Straver is Allis Chalmers-oranje de overheersende kleur. Dat is ontstaan door herinneringen aan vroeger tijden. In de omgeving van Almkerk en de Biesbosch liep ooit heel wat ’Persian Orange’. Hoewel, ten tijde van de One-Ninety was het merk in Europa al van het toneel verdwenen.De One-Ninety is van bouwjaar 1970 en nog in zijn originele staat. Johan vindt de trekker te mooi om grondig te restaureren. Ook omdat je zo’n trekker in showroomconditie dan eigenlijk niet meer durft te gebruiken. En af en toe een stukje ploegen is toch wel mooi werk. - Foto's: Hans PrinsenIn 1961 introduceerde Allis Chalmers (AC) de D-19. Op dat moment de zwaarste trekker van AC, en de eerste landbouwtrekker die af-fabriek met turbo werd geleverd. De D-19 had nog de vormgeving van de ‘oude’ D-serie. Eind 1964 is hij opgevolgd door de One-Ninety, en in 1965 werd daar de One-Ninety XT aan toegevoegd. De One-Ninety staat genoteerd voor een nominaal vermogen van 75,37 pk aan de aftakas. De XT is dezelfde trekker, maar met een turbo is die goed voor 93,64 pk aan de aftakas.De motor is eigen fabricaat Allis Chalmers. Met Stanadyne-brandstofpomp, turbo en - typisch voor Amerikanen uit die tijd - een ‘heater plug’ om in de winter de motor via het lichtnet op te warmen.Was voor 1967 wel super modern.Met de D-19 ging Allis Chalmers de strijd aan met de John Deere 4010. Om die reden werd de trekker voor het oog wat forser en vooral de motorkap wat hoger gemaakt dan technisch gezien noodzakelijk was. Het moest immers ook wat lijken. De One-Ninety moest het opnemen tegen de John Deere 4020, en was daar wat uiterlijk betreft veel meer op toegerust. De One-Ninety kreeg een totaal nieuwe vormgeving, die sterk was afgeleid van de in 1963 geïntroduceerde D-21. Kenmerkend voor vernieuwing waren de vierkante, schuin oplopende motorkap, het vlakke ‘operators platform’, de zijconsole voor hydrauliek en hefinrichting, een verstelbare stuurkolom en de brandstoftank achterop. Vanaf mei 1965 was een fabriekscabine met airconditioning leverbaar en vanaf 1970 waren ook twee toeren op de aftakas leverbaar: 540 of 1.000 per minuut.Schakelen is nog met een pook op de versnellingsbak. Hangende pedalen.Technische specificaties Allis Chalmers One-Ninety XT Series IIIMotor: Allis Chalmers 2900 turbo diesel
Inhoud: 4,9 liter
Motorvermogen: 79,12 pk aan de trekhaak, 93.64 pk aan de aftakas
Gewicht: vanaf 3.603 kg; 5.125 kg met wiel- en frontgewichten
Versnellingen: 8V/2A (Power Director, onder belasting schakelbare hoog/laag)
Rijsnelheid: maximaal 24,8 km/u
Bandenmaat: standaard 7.50-16 voor, 16.9-34 achter; optie 10-16 voor en 18.4-34, 15.5-38, 23.1- 30
Afmetingen: wielbasis 268 cm, grootste lengte 400 cm
Nieuwprijs: in Amerika $ 8.672
Huidige waarde: € 10.000 – € 20.000 afhankelijk van conditie en uitvoeringOverpoweredDe 4,9 liter zescilinder met turbo bleek een behoorlijk pittig motortje. Veel XT’s leverden meer pk’s dan waar het ontwerp op was berekend. Al vroeg in 1966 volgden daarom modificaties aan de transmissie. Eind 1967 is series II geïntroduceerd. Die is te herkennen aan dubbele koplampen op vlakke spatborden die niet schuin naar beneden doorlopen, en een grill zonder dwarsbalkjes. Eind 1968 kreeg de trekker een aangepast (vier pignion-) differentieel, en werd de aanduiding series III toegevoegd. Dat staat ook met een sticker op de motorkap vermeld. De series II-typen hebben die uiterlijke aanduiding niet. Landhandler werd de aanduiding voor de topmodellen bij Allis Chalmers.De One-Ninety zette een nieuwe standaard in ergonomie. Afgeleid van de D-21, met een groot vlak platform, verstelbaar stuur en moderne consoles. Rechtsonder de hendels voor de hef, met een meedraaiende schaalverdeling.Van letters naar cijfersEen beetje verwarrend, maar bij Allis Chalmers is een One-Ninety niet hetzelfde als een 190. Het type 190 heeft nooit bestaan, al waren er wel de typen 185 en 200. Naast de One-Ninety zat vanaf 1967 ook een One-Eighty in het programma. Een wat lichtere trekker met dezelfde, maar in vermogen wat geknepen, motor als de One-Ninety. In 1969 is met de opvolger, type 185, een eenvoudig marketingtrucje toegepast om voor weinig geld de klanten wat extra pk’s te kunnen leveren. Het vermogen kwam nu in de buurt van dat van de One-Ninety, en uiteindelijk werd de 185 in 1973 ook de vervanger van deze trekker. De One-Ninety XT-series III is in 1972 opgevolgd door het type 200. In essentie dezelfde trekker, maar met een zwaarder gebouwde achterbrug en hefinrichting.De motorkap heeft een slanke vormgeving. Het dashboard blinkt uit in eenvoud, maar de stuurkolom is in hoogte verstelbaar.De One-Ninety en One-Ninety XT waren, behalve met een dieselmotor, verkrijgbaar met een zescilinder benzinemotor en een lpg-motor. En net als hun voorganger D-19 waren ook portaalassen voor de suikerrietteelt leverbaar. De voor Allis Chalmers lange tijd karakteristieke ‘Snap Coupler hitch’ was op de Series III niet meer leverbaar. De klant kon kiezen tussen een categorie 2-driepuntshefinrichting of alleen een trekhaak. In Europa zijn de D-19 en zijn opvolgers niet meer verkocht. Alleen in de tweede helft van de jaren zeventig maakte AC nog een kleine comeback in Europa met de 7580-kniktrekker. Daar heeft Leonard Lang destijds nog zeven stuks van in Nederland afgeleverd.Van de One-Ninety zijn totaal 4.726 stuks geproduceerd, van de One-Ninety XT 22.419.De achterbrug is in essentie dezelfde als van de voorganger D-19. Rechts de mechanisch bediende stuurschuif voor de Power Director-hydraulische hoog-laagschakeling. Die had bij de D-19 nog een mechanische koppeling.Van vader op zoonJohan Straver stamt uit een geslacht van timmerlieden, maar zijn vader woonde als kind naast de toenmalige Nuffield-dealer: Verschoor in Almkerk. Hij groeide dus toch min of meer op tussen de trekkers. Dat verklaart de liefhebberij in oude trekkers – plus dat de omgeving van Almkerk ook een actieve groep van liefhebbers kent.Johan Straver (35), werkvoorbereider/calculator bij De Kuiper Groep in Noordeloos.De hobby begon met een Farmall M, maar al gauw kwam er een Allis Chalmers WD-45 uit 1954 in de collectie. Johan groeide als kind op met de trekkerliefhebberij van zijn vader. Door familiebezoek in Amerika raakten vader en zoon op het spoor van oude trekkers, en ze importeerden al in 1991 een Allis Chalmers D-19 met benzinemotor. Vader Piet wilde graag een zescilinder diesel erbij, en Johan was gecharmeerd van het type One-Ninety.
Na veel zoeken, en gecombineerd met een andere trekker voor een collega-liefhebber, kwamen er in 2008 een D-17 diesel uit 1959 en de One-Ninety XT Series III van bouwjaar 1970 naar Almkerk. De trekker was nog in originele staat, compleet en goedlopend. Technisch is er dus weinig aan gebeurd. Er ging nieuwe bekleding op de zitting, en er zijn wat kleinigheden als een lekkende pakking opgelost. Verder: starten en lopen. En in de zomer af en toe een stukje ploegen of cultivatoren. Volledig restaureren zit er voorlopig nog niet in. Mooi oud is niet lelijk.Typisch voor Allis Chalmers-trekkers is de driepuntshef die achter in plaats van op de achterbrug is gebouwd. Met liggende hefcilinders en opvallend korte hefstangen.