Luchtwegproblemen gerichter behandelen

Met verbeterde diagnostiek streeft het Belgische project PneumoNEE naar individuele behandeling van luchtwegproblemen bij kalveren. Dat leidt tot gezond vee, lager antibioticumgebruik en meer rendement.“Kalveren met luchtweginfecties efficiënt en effectief behandelen. Dat is ons doel”, zegt professor Bart Pardon van de Universiteit van Gent (UGent), bezieler en coördinator van het project PneumoNEE. UGent ontdekte dat longontsteking (pneumonie) bij kalveren veel meer voorkomt dan gedacht. “Bij 40% van de kalveren zie je subtiele of totaal geen symptomen, maar vinden we na scannen met echografie toch longontsteking”, zegt Pardon. “Zonder echografie wordt de pneumonie bij deze kalveren niet gevonden en niet behandeld. Dat geeft onzichtbare schade. Het gebruik van longechografie is in de diagnostiek van luchtwegproblemen bij kalveren daarom een echte gamechanger.” Het PneumoNee-project is op 1 oktober 2020 gestart en loopt vier jaar. De Faculteit Diergeneeskunde UGent werkt samen met Diergezondheidszorg Vlaanderen (DGZ). De Vlaamse overheid en diverse sponsoren uit de sector en farmaceutische industrie financieren het project. _{Lees verder onder het kader.} Wat is pneumonie en hoe vaak gezien?Pneumonie (longontsteking) is meestal het gevolg van een infectie van longweefsel met een virus en/of bacterie.
Bij kalveren is het pinkengriepvirus (BRSV) een belangrijke oorzaak van longontsteking. Andere virussen, zoals parainfluenza 3, corona, BVD en IBR kunnen ook een rol spelen bij luchtweginfecties. De belangrijkste bacteriële veroorzakers van longontsteking zijn Mycoplasma bovis, Mannheimia haemolytica, Histofilus somni en Pasteurella multocida.
Elk kalf krijgt op een bepaald moment te maken met problemen van bovenste en/of diepere luchtwegen. De ziekteverwekkers die longontsteking veroorzaken zijn dezelfde als die infecties van de bovenste luchtwegen veroorzaken. Niet elke infectie veroorzaakt een longontsteking. Maar kalveren met een verzwakte weerstand door bijvoorbeeld biesttekort, stress, koude, slechte luchtkwaliteit en ondervoeding ontwikkelen vaker pneumonie en kunnen ernstig ziek worden.
In Vlaanderen maakt 40% van de kalveren een pneumonie door zonder dat deze wordt opgemerkt (subklinisch). Bij 60% van de winteruitbraken in Vlaanderen wordt een virus gevonden, waarbij niet altijd sprake is van een bijkomende bacteriële infectie. Mycoplasma bovis, een zeer besmettelijke bacterie, komt in Vlaanderen op ongeveer 30% van de melk- en vleesveebedrijven voor en op alle vleeskalverbedrijven.Diagnostiek verbeterenAlle infectieuze luchtwegaandoeningen worden op één grote hoop gegooid en aangemerkt als bovine respiratory disease (BRD). “Maar het varieert van snotneus tot levensbedreigende pneumonie”, vertelt Pardon. “Om dieren adequaat te behandelen, moeten we met meer verfijnde diagnostiek onderscheid maken tussen longontsteking (pneumonie) en infectie van de bovenste luchtwegen”, zegt Pardon. “Voor behandeling van infecties van neus of keel heb je geen antibiotica nodig. Hetzelfde geldt voor louter virale infecties, want antibiotica helpen niet tegen virussen. In de nieuwe aanpak vermijden we onnodig antibioticumgebruik, omdat we vaststellen of sprake is van alleen een virale infectie of van een virale infectie met een bijkomende bacteriële infectie.” Longontstekingen kosten veel geld met een hoog antibioticumgebruik (zie kader hieronder). Uit de literatuur blijkt dat de kosten van luchtwegaandoeningen (BRD) variëren van € 18 tot € 57 per aanwezige vaars per jaar of van € 17 tot € 43 per aanwezige vaars per uitbraak.Schade door longontstekingBij kalveren die op jonge leeftijd pneumonie doormaken, worden negatieve effecten op groei, welzijn, productie en vruchtbaarheid gevonden. Afhankelijk van de mate van blijvende schade aan de longen, bedraagt de jaarlijkse schade al snel enkele duizenden euro’s door:
► Vermindering van de melkproductie met 100 liter per 100 gram dagelijkse groeivertraging in de opfok. Bij ernstige longontsteking kan dit oplopen tot 575 kilo lagere productie in de eerste lactatie. In daaropvolgende lactatie(s) kan de opbrengst tot 8% lager zijn.
► Twee weken later voor de eerste keer afkalven en lagere drachtigheidspercentages.
► Verhoogde kans op sterfte: 3 tot 8 keer hoger dan kalveren die geen pneumonie doormaken.
► Vertraagde groei (-100 tot 1.500 gram per dag).
► Lager karkasgewicht bij vleeskalveren (gemiddeld -8 kilo op 8 maanden leeftijd), een lagere SEUROP-klasse en roder vlees.Snelscan longechoDe Gentse Universiteit traint dierenartsen in toepassing van een snelscan longecho. Hiervoor gebruiken ze dezelfde draagbare echografieapparatuur die voor drachtdiagnostiek wordt gebruikt. Longechografie is een snelle (kost 1 tot 2 minuten per kalf), objectieve en betrouwbare techniek om longletsels aan te tonen die wijzen op een pneumonie. “Na enige training met de longechografie kunnen dierenartsen in bijna 95% van de gevallen de diagnose van pneumonie correct stellen. Dat blijkt uit de eerste resultaten”, zegt Pardon. Monique Driesse, rundveedierenarts bij Boehringer Ingelheim, stelt dat een snelscan longecho op rundveebedrijven een aanvulling kan zijn op bestaande diagnostiek van luchtwegproblemen. “Onze collega’s in België ondersteunen het project PneumoNEE en wij zijn benieuwd naar de resultaten van het project”, zegt Driesse. De Gezondheidsdienst voor Dieren geeft aan dat het nu nog te vroeg is om een mening te geven over de waarde van longechografie in de praktijk. _{Lees verder onder de foto.} Thomas Lowie en Stan Jourquin, dierenartsen in opleiding van UGent, scannen een fokkalf op aanwezigheid van pneumonie. Dat vond plaats op het melkveebedrijf van familie Van de Velde in Oostkerke (Damme, B). - Foto's: Peter RoekVraagtekens bij scannen op groot vleeskalverbedrijfEric van der Velden, woordvoerder namens de Vakgroep Gezondheid Vleeskalveren van de KNMvD, vindt echografie veelbelovend in diagnostiek van pneumonie. “Als standaard methode op bedrijven is het nu nog niet praktijkrijp. Zet eerst de kosten en baten van toepassing in de praktijk goed op een rij”, zegt Van der Velden. “Qua arbeid is het scannen van fokkalveren op melkveebedrijven nog wel te doen. Maar ik heb nog wel vraagtekens hoe je dat gaat doen op een bedrijf met 2.000 vleeskalveren.” Daan Dercksen, manager herkauwers van Zoetis in Nederland, stelt dat dierenartsen met de snelscan longecho een handig hulpmiddel hebben om snel de ernst van een longinfectie te bepalen. “Dan kun je snel ingrijpen met meer kans op volledige genezing van het kalf. Vroege detectie voorkomt zware uitbraken en chronische infecties”, zegt Dercksen. Gerichte behandelingOp dit moment loopt in België een pilot met 40 dierenartsen op 80 melkvee-, vleeskalver- en vleesveebedrijven. “We combineren klinisch onderzoek met resultaten van longechografie en delen kalveren in vier groepen in”, zegt Pardon. Groep 1 zijn gezonde dieren, die geen zichtbare symptomen en geen echografische letsels hebben.
Groep 2 is zichtbaar ziek met enkel een bovenste luchtweginfectie zonder echografische letsels.
Groep 3 zijn dieren met subklinische pneumonie ofwel zonder tekenen van ziekte maar wel met pneumonie (echografische letsels).
Groep 4 zijn dieren met klinische pneumonie ofwel dieren met zowel tekenen van ziekte als duidelijke letsels op longecho.Kalveren in groep 1 en groep 2 hebben geen behandeling nodig. Kalveren in groep 4 en een deel van de kalveren in groep 3 krijgen antibiotica. Hierbij wordt ook de ziekteverwekker vastgesteld via analyse van luchtwegmonsters genomen met een diepe neusswab of een longspoeling. Pardon: “Vervolgens stem je de behandeling af op het individuele dier. As je mycoplasma vindt, moet je behandelen met antibiotica en is zelfs groepsbehandeling soms rationeel. Met echografie kan het antibioticumgebruik wel omlaag. Wij konden het aantal dierdagdoseringen bij groepsbehandeling voor mycoplasma verlagen met 60%. We stoppen dan met antibiotica zodra de longletsels genezen zijn. Normaliter wordt een kalf met mycoplasma zeven dagen behandeld met antibiotica. In onze studie was dat gemiddeld 3,5 dag. Dat is goed voor de economie, welzijn en het levert minder risico op resistente bacteriën op.” Uit de eerste resultaten blijkt ook dat het ene antibioticum veel beter werkt om mycoplasma te genezen dan het andere. “Ook dat is waardevolle en bruikbare informatie.”Als geen virus of mycoplasma wordt aangetoond, maar wel pasteurellabacteriën, dan moet de veehouder juist werken aan de weerstand van zijn kalveren. “Luchtwegproblemen zijn een multifactorieel probleem. Daarom is een goed management van de kalveropfok ook erg belangrijk in het voorkomen van pneumonie”, zegt Driesse. “Evenals vaccineren tegen pinkengriep en vrij zijn van BVD.” _{Lees verder onder de foto.} Scanbeeld van een draagbaar lineair ultrasoundsysteem. De witte strook 'komeetstaart' duidt op onregelmatigheden in het longoppervlak en de vlekken op consolidatie, ofwel een bacteriële longontsteking. Echografie standaard toepassenHet doel van het project PneumoNEE is om in 2024 op 200 rundveebedrijven echografie standaard toe te passen voor het opsporen van pneumonie. Bij een succesvolle eerste pilotfase wil UGent toepassing van echografie uitbreiden in België en in andere landen. “Een structurele inzet van echografie op rundveebedrijven in combinatie met managementtools, zoals apps voor dataregistraties en attenties, levert veel kennis op voor een adequate behandeling van luchtwegproblemen bij kalveren”, zegt Pardon. Dercksen ziet dat de eerste ervaringen met de snelscan echo goed zijn. “Zowel in België als in Nederland kunnen we deze toepassing verder uitbreiden met gerichte trainingen voor een juiste toepassing van longechografie”, zegt Dercksen.De projectpartners streven naar een predictie- of voorspellingsmodel, waarmee je de meest waarschijnlijke ziekteverwekker kunt voorspellen. “We evalueren dit model op basis van verschillende individuele dierdata, bedrijfsgegevens en omgevingsfactoren, zoals luchtkwaliteit en weersomstandigheden. Het ideaalplaatje is dat je de bemonstering achterwege kunt laten, omdat je al weet om welke ziekteverwekker het gaat. Maar zover zijn we nog niet”, zegt Pardon.Het project PneumoNEE streeft naar verbeterde diagnostiek van luchtwegproblemen bij kalveren. Dierenartsen Stan Jourdain (midden) en Thomas Lowie (rechts) helpen om longontsteking bij fokkalveren op te sporen onder begeleiding van mentor Bart Pardon (links).