‘Geen plek meer voor traditioneel veredelen’

KWS Saat ziet toekomst in de veredeling van hybride diploïde aardappelen uit zaad. Het kan nog wel meer dan tien jaar duren voor het zo ver is.Akkerbouwers zijn gewend aan het feit dat suikerbietenrassen elkaar snel opvolgen. De meeste rassen gaan een paar jaar mee en worden dan vervangen door nieuwe rassen die nog beter presteren. KWS Saat denkt dat dit ook mogelijk is in de aardappelsector. Het Duitse veredelingsbedrijf heeft een strategie en veredelingsprogramma opgesteld om dat te bereiken. Het uiteindelijke doel is om hybride diploïde aardappelen te kweken uit zaad. Het kan nog wel meer dan tien jaar duren voor het zo ver is, zegt Peter Hofmann, binnen de KWS-directie onder andere verantwoordelijk voor de divisies suikerbieten (inclusief aardappelen) en granen. “KWS investeert voor de lange termijn”, zegt Hofmann.Veredelingsbedrijf KWS is grotendeels familiebedrijfKWS Saat is een internationaal veredelingsbedrijf. Het hoofdkantoor staat in het Duitse Einbeck.KWS is voor 56% eigendom van de Duitse families Büchting en Arend Oetker en voor 15,1% van investeringsmaatschappij Tessner Beteiligung. De rest van de aandelen (28,9%) is genoteerd aan de beurs in Frankfurt. KWS realiseerde in 2015/2016 € 1,037 miljard omzet. Daarvan is 17,6% geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling.KWS Saat veredelt vooral mais, suikerbieten, graan, koolzaad en zonnebloemen. Het bedrijf kweekt sinds 1920 aardappelen via dochterbedrijf Ragis. In 1987 ging Ragis samenwerken met het Duitse kweekbedrijf Saka. In 2007 kwam de samenwerking tot een einde. Het familiebedrijf Saka had moeite de zeggenschap te delen. KWS verloor een belangrijke toegang tot de internationale pootgoedmarkt en startte daarom in 2008 een samenwerking met pootgoedbedrijf Van Rijn in Nederland. In 2011 wordt KWS volledig eigenaar van de joint venture en richt KWS Potato op. In 2016 verkocht KWS de traditionele veredeling aan Stet Holland en richt zich sindsdien alleen nog op de hybride veredeling.KWS PotatoKWS is sinds 1920 actief in de aardappelveredeling. In 2008 ging KWS een joint venture aan met het Nederlandse aardappelkweek- en handelsbedrijf Van Rijn. Vanaf 2011 zet KWS deze activiteiten zelfstandig voort onder de naam KWS Potato. In 2016 nam het concern een opmerkelijke stap. Het verkocht de traditionele aardappelveredeling aan Stet Holland en richt zich alleen nog op de hybride-veredeling. Het programma wordt uitgevoerd op het kweekbedrijf in Nagele in de Noordoostpolder.Een KWS-medewerker trilt met een elektrische tandenborstel stuifmeel uit de meeldraden van een aardappelplant. Het stuifmeel wordt later gebruikt om kruisingen te maken. Foto's: Ruud PloegNieuwe vorm aardappelveredelingDe aardappelveredeling is belangrijk voor KWS, zegt Hofmann. “De aardappel is een groot voedingsgewas in de wereld. KWS wil groeien en dat is niet goed mogelijk in de traditionele aardappelveredeling. Die markt is al behoorlijk verdeeld en genereert voor de kleinere spelers onvoldoende rendement om de grote investeringen te kunnen doen die hiervoor nodig zijn. Wij zien kansen in de hybride-veredeling van diploïde aardappelen. Dat is een geheel nieuwe vorm van aardappelveredeling.”Vier paar chromosomenHet nieuwe betreft twee aspecten.Hybride-veredeling wordt al langer toegepast bij veel andere gewassen, zoals bieten, koolzaad, mais, zonnebloemen en graan. Bij de aardappel is dat nieuw. Het andere nieuwe aspect is dat KWS diploïde aardappelen veredelt en geen tetra-ploïde. Vrijwel alle geteelde aardappelen zijn tetraploïd: ze hebben vier paar chromosomen. Dat heeft als nadeel dat er bij kruisingen veel variatie ontstaat in de nakomelingen. Dat maakt het lastig gewenste eigenschappen in te kruisen of bestaande eigenschappen te verbeteren.‘De beste diploïde aardappelen halen zelfs al dezelfde resultaten als tetraploïde aardappelen’.Twee paar chromosomenDiploïde aardappelen met twee paar chromosomen hebben dat nadeel niet, maar zijn over het algemeen zwakker. Hofmann: “We hebben in ons veredelingsprogramma een belangrijke hobbel genomen. We zijn er in geslaagd diploïde aardappelen te kweken met een grote genetische variatie. Dat maakt selectie en dus veredeling mogelijk. In onze veldproeven zitten de diploïde aardappelen gemiddeld al op 80% van het niveau van de tetraploïde aardappelen. De beste diploïde aardappelen halen zelfs al dezelfde resultaten als tetraploïde aardappelen. Dat vinden we veelbelovend.”Na een kruising of zelfbestuiving vormt de plant bessen. Zakjes voorkomen dat deze op de grond vallen. Ieder zakje heeft een nummer om de plant te identificeren.OuderlijnenBij hybride-veredeling worden homozygote ouderlijnen ontwikkeld (aparte vader- en moederlijnen). Door inteelt toe te passen hebben de beide ouderlijnen een beperkte genetische variatie (homozygoot). Door die te kruisen ontstaan nakomelingen, de hybriden, die door het heterosis-effect beter zijn dan de beide ouders.Deze werkwijze heeft een aantal voordelen, zegt veredelaar Andreas Loock, bij KWS verantwoordelijk voor de veredeling van aardappelen en suikerbieten. Loock: “De veredeling gaat sneller en efficiënter. Bij hybride-veredeling kunnen we gerichter combinaties van kruisingen maken. Door diploïde aardappelen te gebruiken, wordt de veredeling nog efficiënter. De genen voor nieuwe of verbeterde eigenschappen hoeven maar op twee paar chromosomen voor te komen in plaats van vier. Bij andere gewassen, zoals mais, suikerbieten, koolzaad, zonnebloemen en rogge, is hybride-veredeling al jarenlang gebruikelijk. Bij suikerbieten passen we al meer dan twintig jaar hybride diploïde veredeling toe. Rassen worden na twee of drie jaar al weer opgevolgd door bietenrassen die nog beter presteren. Bij bieten duurde de ontwikkeling naar hybride diploïde rassen meer dan twintig jaar. We denken dat het bij aardappelen in tien jaar mogelijk is. We hebben bij KWS het grote voordeel dat we veel ervaring hebben opgedaan met hybride-veredeling bij andere gewassen. Die kennis en ervaring passen we toe in onze aardappelveredeling.”Afstemmen op wensenEen efficiënte veredeling is goed voor de afnemers van aardappelen, omdat nieuwe rassen beter zijn af te stemmen op hun wensen. Om die afstemming te verbeteren, staat KWS open voor partners in de aardappelketen om mee samen te werken. Dat soort samenwerkingen heeft KWS al bij andere gewassen, zegt Hofmann. “We stemmen onze veredelingsprogramma’s af op de wensen van de telers en gebruikers van die gewassen. Zo zitten we al 160 jaar in de bietenveredeling en we kennen de wensen van de sector. Ook bij onze andere gewassen is dat zo. Bij aardappelen is dat nog niet het geval.”‘De vraag is of je aardappelen uit zaad nog wel in ruggen moet telen of gewoon in de grond, net zoals bieten’.AardappelzaadDe toekomstvisie van KWS houdt niet op bij het kweken van hybride diploïde aardappelen. Het einddoel is om tevens aardappelen uit zaad te telen, zegt Hofmann. “Zaad is veel minder ziektegevoelig dan knollen en het is gemakkelijker te bewaren en te transporteren. We veredelen onze diploïde aardappelen ook op eigenschappen die zaadteelt mogelijk maken. Dan moet je denken aan veel meer planten per hectare, waarbij uit één zaadje één of twee knollen groeien die uniform zijn. Dan verkort je het groeiseizoen. Als je nu een knol poot, krijg je zeven of acht knollen. De vraag is ook of je aardappelen uit zaad dan nog wel in ruggen moet telen of gewoon in de grond, net zoals bieten. Wel zou het zo kunnen zijn dat het in ons gematigd klimaat te lang duurt om direct vanuit zaad een behoorlijke opbrengst te realiseren.”Een medewerker haalt met een pincet meeldraden uit een aardappelbloem. Het nummer geeft aan welke plant het betreft. Na droging wordt het stuifmeel eruit gezeefd.Aardappelen in kassenKWS denkt dan ook na over een andere opzet van de zaadproductie. Hofmann: “Het is ook mogelijk dat er een systeem komt, waarbij we basis-aardappelzaad laten telen in de warme streken van Zuid-Europa en dat de laatste productiestap vanuit de knol wordt gedaan. Ook is het mogelijk dat er een teeltsysteem ontstaat waarbij het zaad in kassen wordt opgekweekt tot plantjes, die daarna worden uitgeplant op het veld. Dat is bijvoorbeeld ook de werkwijze bij kool in Noordwest-Europa. In het noorden van Japan gebeurt dat ook bij suikerbieten. Het groeiseizoen is daar te kort voor het telen van bieten uit zaad. Daarom worden eerst uit zaad planten opgekweekt in kassen, waarna de bietjes worden uitgeplant.”Na tien jaar meer duidelijkheidAls het KWS lukt op termijn hybride diploïde aardappelen te telen uit zaad, betekent dat een grote verandering voor de aardappelsector. Hofmann: “Voorlopig blijft de traditionele veredeling bestaan naast de nieuwe veredeling, zoals KWS die toepast. Ik kan niet voorspellen welke kant het op gaat met de veredeling en de teelt. Het duurt nog zeker een jaar of tien voor dit duidelijk is.”Ook Solynta ziet brood in hybride diploïde aardappelenKWS Saat is niet het enige veredelingsbedrijf dat zich richt op het kweken van hybride diploïde aardappelen. Ook Solynta doet dat.Het bedrijf meldde vorige maand dat het succesvol een dubbele phytophthora-resistentie heeft ingebouwd in diploïde aardappelen.Solynta kruiste in 2015 zijn beste ouderlijnen met verwante aardappelsoorten die een resistentie-gen hadden tegen phytophthora, vertelt Pim Lindhout, hoofd R&D bij het veredelingsbedrijf. “Hybriden hebben twee ouders en door in iedere ouder een andere resistentie in te kruisen en daarna deze resistente ouders te kruisen, hebben we nu hybriden gemaakt met twee resistentie-genen tegen phytophthora. Dat is waar we zo enthousiast over zijn, dat we in twee jaar een sterke resistentie tegen de aardappelziekte kunnen inkruisen.”De aardappelen zijn nog niet klaar voor commerciële introductie, zegt Lindhout. “Daar gaan we nu verder mee veredelen. Door ons veredelingsprogramma met homozygote diploïde ouderlijnen kunnen we in twee jaar ook andere commercieel interessante eigenschappen inkruisen, zonder dat de phytophthora-resistentie verloren gaat. We moeten vervolgens nog kwekersrecht aanvragen. Wij verwachten dat we in 2021 een commercieel interessant aardappelras met duurzame phytophthora-resistentie op de markt kunnen brengen.”