Fosfaatprocedures vragen lange adem

Duizenden melkveehouders kregen in hun ogen te weinig fosfaatrechten en proberen via de rechter hun gelijk te halen. Het duurt nog jaren voordat alles is behandeld met zeker niet altijd een gunstig resultaat.Met de toekenning van de fosfaatrechten in januari 2018 is tegelijkertijd een juridische strijd losgebarsten die in de agrarische sector niet eerder is gezien. Zo’n 2.400 melkveehouders meldden zich als knelgeval en 7.700 ondernemers maakten bezwaar tegen het aantal toegekende rechten. Begin maart 2019 wachtten nog circa 1.200 fosfaatrechtszaken uit 2018 op een uitspraak van de rechter. Daarom besloot het College van Beroep van het bedrijfsleven (CBb) enkele weken terug om fosfaatrechtszaken te clusteren en extra capaciteit vrij te maken. Zonder die actie zou het mogelijk 4 jaar duren voordat alle zaken zijn afgehandeld.Lees ook het verhaal van melkveehouders Bram, Harrie en Anke Wismans.FosfaatreductieplanDe aantallen zaken die nu lopen zijn zeker nog niet alles, schetst Willem Bruil, hoogleraar agrarisch recht aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zo lopen er naast rechtszaken rondom het aantal toegekende fosfaatrechten nog rechtszaken inzake het fosfaatreductieplan. Verder gaat dit jaar handhaving door de NVWA van de werkelijk geproduceerde kilo’s fosfaat ten opzichte van het aantal aanwezige rechten waarschijnlijk nieuwe zaken opleveren. Naast het overtreden van de Meststoffenwet gaat het om de vraag welk economisch voordeel veehouders hebben gehad als ze met te weinig fosfaatrechten hebben gemolken (voordeelsontneming).Bedrijven hadden ook met euro’s gecompenseerd kunnen wordenVolledig onderschatDe juridische afwikkeling van het fosfaatdossier is dus een zaak van de lange adem geworden. De overheid heeft het aantal bezwaren bij RVO.nl en beroepen voor de rechtbanken en CBb volledig onderschat. Bruil wijt het aan fouten in het systeem. Het begint al met de knelgevallenregeling. “Die geeft zo weinig ruimte dat er veel bedrijven nu buiten de boot vallen.” Hij begrijpt het argument dat het aantal fosfaatrechten beperkt is en een royale regeling een grotere generieke korting tot gevolg kan hebben. “Maar bedrijven hadden ook met euro’s gecompenseerd kunnen worden of met een deel van de rechten.” Ook het werken met één datum is volgens hem vragen om problemen.Definitie melkveeOok Peter Goumans, advocaat bij Hekkelman Advocaten en Notarissen in Nijmegen, legt de schuld voor de gerechtelijke procedures bij de overheid zelf. “Er zijn echt fouten gemaakt, bijvoorbeeld met de definitie melkvee. Deze wetgeving is met weinig feeling voor de praktijk gemaakt.” Goumans begrijpt dat het CBb door het grote aantal zaken kiest voor een gestructureerde insteek voor het afwerken van alle beroepen. Hij roept veehouders op om ook in deze bezwaarprocedures goed voorbereid te blijven. “Het is belangrijk om zoveel mogelijk omstandigheden en argumenten goed onderbouwd te presenteren.”_{Lees verder onder de foto.}Er zijn meerdere redenen waarom melkveehouders claimen te zijn benadeeld door het stelsel van fosfaatrechten. Een deel kan zich niet vinden in de berekening op basis van onder andere de melkgift. - Foto: Nikki NatzijlCategorieën fosfaatdossiersEr zijn volgens Goumans zo’n 10 categorieën fosfaatdossiers te onderscheiden die nu bij de rechtbank liggen. Het aantal veehouders per categorie varieert van honderden tot enkelen. Een categorie heeft betrekking op het aantal stuks vee op 2 juli 2015, de peildatum voor vaststelling van het aantal rechten, doordat juist op die dag dieren zijn aan- of afgevoerd. “Uiteindelijk heeft de rechter beslist dat alle dieren die op die datum aanwezig zijn, meetellen.”ExcretienormAndere dossiers hebben onder andere betrekking op de excretienorm; het aantal rechten is gebaseerd op de kilo’s melk die via de melkfabriek bekend zijn maar de werkelijke productie kan hoger liggen. Ook de definitie melkvee bij jongvee en zoogkoeien, administratieve onenigheid bij overdracht van rechten, de voorwaarden voor knelgevallen en export- en handelsstallen die op 2 juli 2015 niet helemaal vol stonden leverden een stroom aan bezwaren en beroepen op. Ook omschrijft Goumans een aantal unieke zaken, waaronder een verplaatser die een deel van zijn rechten tenietgedaan zag worden.Europees Verdrag voor de Rechten van de MensEen groep die door de invoering van de fosfaatrechten fors wordt geraakt zijn uitbreiders die voor 2 juli 2018 onomkeerbare investeringen hebben gedaan. Daarvoor is geen knelgevalvoorziening opgenomen. Daarom is aan de rechter de vraag voorgelegd of het stelsel van fosfaatrechten in strijd is met artikel 1 van het Eerste Protocol van het EVRM (Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens). Het is daarbij van belang of het stelsel op bedrijfsniveau een individuele disproportionele (onevenredige) last oplevert. De minister heeft daarvoor een toetsingskader op de site van RVO.nl gezet.MelkquotumOm richtinggevende uitspraken te kunnen doen, heeft het CBb 7 pilotzaken versneld behandeld. Daarin zijn op 9 januari uitspraken gedaan. In 6 zaken bleek geen grond voor compensatie. Eenvoudig gezegd hadden de ondernemers volgens de rechter kunnen voorzien dat er ‘iets’ zou komen in plaats van melkquotum. “Het enige geval dat wel compensatie krijgt, is heel specifiek en niet vergelijkbaar met de andere situaties.”Weinig animo bij veehouders en juristenAanvechten foutenEen deel van deze groep heeft zich verenigd onder de naam ‘Innovatief uit de knel’. Woordvoerder Henk Antonissen heeft geen hoge verwachtingen meer van gunstige uitspraken voor zijn achterban bestaande uit zo’n 150 melkveehouders. Hij schat dat zo’n 800 veehouders hebben gebouwd en nu te weinig rechten hebben. “De uitspraak in januari is duidelijk en ik verwacht niet dat er uit andere uitspraken iets anders gaat komen.” Aangezien er, net als bij een uitspraak van de Hoge Raad geen beroep mogelijk is tegen een uitspraak van het CBb, is de enige volgende optie een gang naar het Europese Hof in Straatsburg. Echter, dat pad bewandelen kost jaren en is peperduur. Daarom is daar bij veehouders en juristen weinig animo voor.Ongeoorloofde staatssteunEen meer reële mogelijkheid ziet Antonissen in het aanvechten van de fouten die door het ministerie zijn gemaakt rondom de melkveedefinitie, de excretienorm en ongeoorloofde staatssteun. Er liggen verzoeken om meer inzicht te krijgen in de correspondentie tussen Brussel en Den Haag. Antonissen hoopt dat dit tot extra rechten leidt. “Om knelgevallen uit hun situatie te halen is

1 miljoen kilo fosfaat nodig terwijl er 3 miljoen kilo op de verkeerde plaats zit.” Het is volgens hem geen laatste strohalm maar een reële oplossing. In alle gevallen kan het nog jaren duren voordat alles rondom het fosfaatdossier juridisch is afgewerkt.‘Ik steek mijn energie nu liever in het bedrijf’Het bedrijf van Anke Wismans was nog volop in ontwikkeling toen de fosfaatrechten werden vastgesteld. Dat ze niet in aanmerking komen als knelgeval heeft ze schoorvoetend geaccepteerd.Omdat Anke, haar man, broer en zus pas 5 jaar geleden in het bedrijf toetraden, moest de afbouwstrategie van vader worden omgebogen in een groeiplan. “Het idee was om te groeien van 60 naar 90 koeien en zelf kaas te gaan maken.” Gezien de verhouding grond en koeien en resultaten van BEX en KringloopWijzer taxeerden ze dat als een duurzame groei.Op 2 juli 2015 stonden er echter pas 70 koeien. Het hakt er vooral hard in omdat de koeien met 12.500 kilo een zeer hoge productie hebben en ze dus een kwart miljoen kilo melk mislopen. “Dat is voor ons een jaarinkomen.” Bij de renovatie en uitbreiding zijn 2 robots geplaatst die nu heel duur aan het melken zijn._{Lees verder onder de foto.}Bram (30), Harrie (65) en Anke (33) Wismans in de melkveestal in Oosterhout (N.-Br.), waar ook de kaasmakerij is. - Foto: Peter Roek‘Innovatief uit de knel’Anke heeft zich gemeld voor de knelgevallenregeling en is aangesloten bij het collectief ‘Innovatief uit de knel’. Ze benadrukt dat de oplossing niet moet komen uit een hogere generieke korting. “De overheid heeft het probleem veroorzaakt en die moet het oplossen. De hele sector is slachtoffer. Er is ons veel onrecht aangedaan.”De ondernemers zijn een onomkeerbare investering aangegaan. Uit uitspraken blijkt dat de rechter vindt dat ze zelf hadden moeten voorzien dat er een beperking aan zou komen. “Op sectorniveau was het misschien het geval, maar hoe hadden wij dat kunnen weten? We hebben zelfs een financiering gehad van de bank. Dat is voor ons als pachtbedrijf toch al moeilijker dan voor een bedrijf met veel eigen grond. Nu wordt dus beweerd dat het wel voorzienbaar was.”Aankoop fosfaatrechtenAfgelopen januari, na de negatieve uitspraak van het CBb, ging bij Anke de knop om. “We hebben de strijd verloren en verder procederen heeft geen zin.” Ze gebruikt haar strijdlust liever om een beter rendement uit het bedrijf te halen dan om redelijk kansloos de strijd via het Europese Hof voort te zetten. “Ik steek mijn energie nu liever in het bedrijf. De afgelopen 3 jaar heeft al genoeg stress opgeleverd.” Aankoop van fosfaatrechten is niet aan de orde. Ze willen vooral groeien in de productie en afzet van speciaalkazen.Ook vleesveebedrijven betrokkenBij RVO.nl liggen honderden bezwaren tegen – ten onrechte – ingetrokken fosfaatrechten. Begin maart zijn drie fosfaat-intrekkingszaken behandeld door het CBb.De basis van deze bezwaren is dat een deel van het jongvee van vleesveebedrijven onder het fosfaatrechtenstelsel valt. Dit is gedaan om te voorkomen dat melkveehouders jongvee tijdelijk bij vleesveebedrijven stallen en het fosfaatrechtenstelsel omzeilen. In maart 2018 heeft het ministerie echter de definitie van jongvee aangepast vanwege te veel ruimte voor interpretatie.JongveeAlleen jongvee buiten de melkveehouderij dat bedoeld is om een kalf te krijgen en later afkalft, krijgt fosfaatrechten toegekend. Daarop volgde een herbeschikking aan bedrijven die in de ogen van het ministerie ten onrechte fosfaatrechten hadden gekregen. Verschillende vleesveehouders hadden echter de toegekende fosfaatrechten inmiddels verkocht.Definitie jongveeHet CBb doet op 16 april uitspraak in pilotzaken over ingetrokken fosfaatrechten. Dan moet duidelijk worden of het ministerie in een beleidsregel de definitie van jongvee mocht aanpassen. De rechtszitting wijst in de richting dat het weleens niet zou mogen. Tijdens de zitting trok – na een uitgebreide discussie – één van de CBb-rechters de conclusie dat de definitie van melkvee geldt die in de Meststoffenwet is omschreven en niet zoals die in een latere beleidsregel is uitgelegd.Medeauteur: Eric Beukema