‘De markt heeft spelregels nodig’

De NAV werd 25 jaar geleden opgericht uit onvrede over de belangenbehartiging. De vakbond heeft veel bereikt, vindt voorzitter Teun de Jong. “Ons geluid moet gehoord blijven.”Akkerbouwer Teun de Jong in Sint Annaparochie hoefde in 1993 niet lang na te denken toen de Nederlandse Akkerbouw Vakbond (NAV) werd opgericht. Hij werd meteen lid. De akkerbouw werd geplaagd door lage prijzen. En de EU bouwde het landbouwbeleid af, waardoor de inkomens nog verder onder druk stonden. Terwijl de belangenbehartiging voor akkerbouwers onder de maat was, vond De Jong.Foto: Mark PasveerIn oktober 2009 werd De Jong voorzitter van de NAV, dat op 2 juni haar 25-jarig jubileum viert. De vakbond is meer dan ooit nodig in de belangenbehartiging, vindt De Jong. “De akkerbouwers krijgen steeds meer te maken met vrije markten. De graanmarktordening is in 2010 afgebouwd. De suikerquotering is in september 2017 afgeschaft. En er worden steeds meer vrijhandelsverdragen afgesloten tussen landen. Markten hebben spelregels nodig. Anders delven de boeren het onderspit. Die boodschap blijft de NAV uitdragen.”Waarom is de NAV opgericht in 1993?“Er was veel onvrede onder de akkerbouwers. De EU veranderde eind jaren 80 het gemeenschappelijke landbouwbeleid. Er kwam een medeverantwoordelijkheidsheffing zodat boeren mee moesten betalen aan het landbouwbeleid. Boeren moesten verplicht grond braak laten liggen. En Brussel verlaagde de interventieprijzen voor graan. Om hun omzet op peil te houden, gingen boeren andere gewassen telen. De prijzen voor die gewassen daalden daardoor ook. In de landbouw leidt een klein overschot tot een sterke prijsdaling. Het kostte de akkerbouwers veel geld en dat leidde tot de trekkeracties in 1989 en 1990.”Brussel moest toch wat doen aan de enorme overschotten suiker, graan, zuivel en vlees die waren ontstaan? Dat kostte de EU veel geld.“Brussel wilde terecht af van de overschotten en het landbouwbudget moest in toom worden gehouden. Maar de manier waarop kostte de akkerbouwers veel geld. Ze werden nauwelijks gehoord binnen de 3 toenmalige standsorganisaties CBTB, KNLC en KNBTB. Ik was toen voorzitter van de afdeling Franeker van de Friese Maatschappij van Landbouw, onderdeel van het KNLC. Het ging vrijwel alleen over de veehouderij, de akkerbouw kwam er bekaaid af. Dat gaf een voedingsbodem voor sectorale vakbonden zoals de NVV voor de varkenshouderij, de NMV voor de melkveehouderij en de NAV voor de akkerbouw.”Als politicus zou ik zeggen: de overschotten zijn weg en het landbouwbeleid kost veel minder geld dan toen. Missie geslaagd.“Dan vergeet u 3 belangrijke zaken. De akkerbouwers hebben fors aan inkomen moeten inleveren. De positie van de boer in de hele keten is zwak. En de EU is voor plantaardige eiwitten vrijwel geheel afhankelijk van import geworden, nadat in het Blair House-akkoord uit 1992 Amerikaanse soja vrij toegang kreeg tot de EU. Er is sindsdien zo’n 100.000 hectare eiwitgewassen verdwenen uit Europa. Daar worden andere gewassen geteeld, wat de prijsdruk verhoogt.”Boeren krijgen een hectaretoeslag als tegemoetkoming voor de prijsverlagingen van de marktordeningsgewassen. Brussel heeft wel wat voor de inkomens van de akkerbouw gedaan.“De inkomenstoeslagen worden voortdurend verlaagd. De Oost-Europese landen willen een groter deel van het budget, terwijl het budget zelf steeds kleiner wordt. En de eisen die aan de inkomenstoeslagen worden gesteld worden alsmaar aangescherpt. Dit beleid van hectaretoeslagen blijft onder druk staan en de compensatie voor de akkerbouwers wordt steeds minder. Het systeem van toeslagen is daardoor economisch niet duurzaam voor de akkerbouw.”Wat had de EU volgens u dan moeten doen?“Markten hebben spelregels nodig. De NAV vindt dat de EU de meeste grondstoffen voor voedsel en voer zelf moet produceren. De EU kan importheffingen gebruiken om de import te reguleren van graan, eiwithoudende producten en suiker. Zo kan Brussel oneerlijke concurrentie voorkomen met landen waar minder strenge regels gelden. Maar Brussel heeft van het systeem van importheffingen een wassen neus gemaakt. Oekraïne kreeg een paar jaar geleden enorme importquota voor tarwe, mais en gerst die heffingvrij mogen worden ingevoerd in de EU. Andere landen hebben soortgelijke TRQ-quota met lagere importheffingen. Ook voor suiker bestaan deze TRQ-quota. Dat drukt de prijzen in de EU en dat kost de akkerbouwers inkomen.‘De boer krijgt vaak maar 20% van de prijs die consumenten in de winkel betalen.’Vrije producten als aardappelen en uien moet Brussel ongemoeid laten. Dat moet de markt zelf reguleren. Maar het beleid moet wel de positie van de boer in de keten versterken. De boer krijgt vaak maar 20% van de prijs die consumenten in de winkel betalen. Dat is veel te weinig. Gelukkig krijgt de politiek er meer oog voor dat een groter deel van de verdiensten in de keten naar de boer moet. Brussel heeft de mogelijkheden verruimd voor boeren om hun afzet te bundelen.”Boeren kunnen hun afzet bundelen via coöperaties of telersverenigingen. Dan hebben ze meer te vertellen op de afzetmarkten.“Ja, boeren moeten ook naar zichzelf kijken. Kijk maar naar de fritesaardappelen. Aardappeltelers wachten af tot hun een contract wordt aangeboden. Ze zijn overgeleverd aan de fabrieken en de verwerkers kunnen achterover leunen.‘Samen kun je meer dan alleen’Mijn oproep aan telers is dan ook om zich meer te organiseren, vooral in de afzet van de producten. Ze kunnen meer doen om hun marktposities te verbeteren. Dat werkt. De telers van zetmeelaardappelen leveren allemaal aan coöperatie Avebe. Zij krijgen bijna 2 keer zo veel voor hun zetmeelaardappelen als de telers voor hun vrije consumptieaardappelen. In de pootgoedsector zie je veel bundeling van afzet via pools. Pootgoedtelers krijgen de laatste jaren goede prijzen voor hun pootaardappelen. Samen kun je meer dan alleen.”Is de visie van de NAV veranderd in 25 jaar?“De kern van onze visie is hetzelfde gebleven. Regel de import van graan, eiwit en suiker met heffingen. En versterk de positie van de boer in de keten. De belangenbehartiging is wel breder geworden. Akkerbouwers hebben nu meer te maken met regels voor milieubescherming, bemesting, gewasbescherming en natuurbehoud. De maatschappelijke druk op akkerbouwers is toegenomen, terwijl het rendement in de sector is afgenomen. Dat is er bijgekomen in onze belangenbehartiging. En het betekent voor de akkerbouwers dat het boeren complexer is geworden.”Wat heeft de NAV in die 25 jaar bereikt?“De NAV heeft de bewustwording vergroot over kostprijzen en de plek van de boer in de voedselketen. Ook de gevolgen van de vrijhandelsverdragen voor de landbouw heeft de NAV op de rol gezet. Voorts bracht de NAV de bal aan het rollen die leidde tot de opheffing van het Landbouwschap als orgaan voor een verplichte belangenbehartiging. Daarnaast hebben de NAV en LTO-Akkerbouw samen gezorgd voor een grote doorbraak in de bemestingsregels met de invoering van de equivalente maatregelen. Als telers aantoonbaar hogere opbrengsten halen, mogen ze meer mineralen aanvoeren. Verder is het van groot belang dat de NAV meepraat in alle overlegorganen die de akkerbouw aangaat. Op veel punten zijn de NAV en LTO-Akkerbouw het eens met elkaar. Maar wij hebben bij marktordening een andere invalshoek dan LTO. Dat dragen we uit in alle overlegorganen. De NAV kan de wereld niet een andere kant op laten draaien. Maar ons geluid moet gehoord blijven.”De NAV heeft 600 leden. Is dat genoeg voor een stevig geluid?“De NAV zit in veel overlegorganen, waar we onze visie uitdragen. Het ledenaantal is al jaren stabiel. En de gemiddelde leeftijd van onze leden daalt. Steeds meer jonge akkerbouwers voelen zich aangesproken door onze visie. Ongeveer 10% van de akkerbouwers is lid van de NAV. NAV en LTO samen vertegenwoordigen ongeveer 70% van de akkerbouwers. Eigenlijk moet dat 100% zijn. NAV en LTO werken voor alle akkerbouwers, terwijl maar een deel daarvoor betaalt.”Gaan NAV en LTO-Akkerbouw ooit samen?“Het is voor de NAV cruciaal dat de sectorale belangenbehartiging overeind blijft. In de varkenshouderij zijn de varkenshoudersvakbond NVV en LTO gaan samenwerken in de Producenten Organisatie Varkenshouderij (POV). Ik ben benieuwd in hoeverre een sterke sectorale belangenbehartiging overeind kan blijven binnen de POV. Dat is wat mij betreft een testcase of NAV en LTO meer gaan samenwerken.”Wordt u niet eens moedeloos van dat eindeloze gepraat als belangenbehartiger, terwijl de politiek vaak een andere kant op wil?“Het vergt veel tijd om als belangenbehartiger iets te bereiken. Als een akkerbouwer linksaf wil, dan gaat hij linksaf. In de belangenbehartiging moet je geduld hebben en iedere keer weer je lange termijn visie uitdragen. Resultaten komen in kleine stapjes en die koester ik. Maar ik ben nooit moedeloos. Als je moedeloos wordt, dan weet je dat je tijd als belangenbehartiger er op zit.”NAV bestaat 25 jaarDe Nederlandse Akkerbouw Vakbond (NAV) is opgericht op 2 juni 1993. Een van de initiatiefnemers was akkerbouwer Jaap Korteweg, die ook de eerste voorzitter werd. Hij had een manifest opgesteld met als titel ‘Genoeg is Beter’. Dat werd ook het motto van de NAV. Na Korteweg koos de NAV achtereenvolgens als voorzitter Joop de Koeijer, Joop Droog en Hanny van Geel. Per 1 oktober 2009 is Teun de Jong de hoogste bestuurder. De NAV viert het 25-jarig jubileum op zaterdag 2 juni in het Van der Valk hotel De Cantharel in Apeldoorn.