Buisventilatie: minder ziektekiemen in rundveestal

Buisventilatie is in opkomst in Nederland. Het startte in de VS om luchtweginfecties bij rundvee te voorkomen. Het beperkt ook hittestress bij melkvee.Een systeem van overdruk buisventilatie (kortweg buisventilatie) zorgt continu voor aanvoer van verse lucht dicht bij de dieren in een stal en het brengt de luchtvochtigheid omlaag. Daardoor krijgen ziektekiemen minder kans. Het principe van buisventilatie is bij alle leveranciers min of meer hetzelfde. Een ventilator in de buitengevel zuigt verse buitenlucht aan. Dat creëert overdruk in een pvc-buis of opblaasbare slurf in de stal. Via gaten in buis/slurf wordt frisse lucht richting dieren geblazen. Ventilatiecapaciteit, diameter en gatenpatroon in de buis is maatwerk per stal. De leveranciers berekenen dit op basis van inhoud van de stal, stalindeling, aantal en leeftijd van de dieren. Het advies en rekenwerk voor toepassing van buisventilatie is afkomstig van de Universiteit van Wisconsin-Madison.Voordelen van buisventilatieIn de Verenigde Staten lieten al 3.000 melkveehouders buisventilatie installeren in hun stallen. De belangstelling in Nederland neemt toe, want buisventilatie heeft grote voordelen. Bij natuurlijke en andere mechanische ventilatiesystemen lijkt het fris in de stal, maar de lucht dicht bij de grond staat vaak stil en bevat een hoge concentratie bacteriën. Buisventilatie verhelpt dat probleem. Het levert frisse lucht op de juiste plek in de stal. Bijvoorbeeld ook op 50 tot 80 centimeter boven de grond waar de kalveren liggen. Het streven bij jongvee is een windsnelheid van 0,25 tot 0,3 meter per seconde op 1,20 hoogte.Minder longproblemenBuisventilatie helpt om longinfecties bij jongvee te voorkomen. In de jongveeopfok zijn longinfecties doodsoorzaak nummer 2, na infecties die diarree veroorzaken. Slechte lucht met verhoogde concentraties ammoniak en ziektekiemen beschadigt de bekleding van de longen van rundvee. “Het aantal ziektekiemen in een natuurlijk geventileerde rundveestal is ongeveer 3.000 keer hoger dan in de buitenlucht”, concludeert Kenneth Nordlund, professor of Veterinary Practice van de University of Wisconsin-Madison, die onderzoek deed naar de microbiële luchtkwaliteit in rundveestallen. “In stallen met buisventilatie is het aantal kiemen slechts 15 keer hoger dan buiten. Koeien die als kalf longontsteking hebben gehad, produceren 20% minder melk, door een vertraagde groei in de eerste 50 levensdagen van het kalf. Dat kost veel geld.”In deze jongveestal is een Red Cloud overdruk ventilatiesysteem van Cowhouse International geplaatst. De schone lucht helpt groeivertraging als gevolg van luchtweginfecties te voorkomen. - Foto: Jannie StoelwinderHittestressToepassing van buisventilatie bij melkvee gebeurt hoofdzakelijk om negatieve effecten van hittestress te voorkomen. Hierbij is een ruimere buisdiameter (groter volume) en een hogere luchtsnelheid nodig voor een verkoelend effect. De diameter varieert van 15 tot 100 centimeter. Een goed ontwerp van een buisventilatiesysteem is cruciaal voor een goede werking, waarbij dieren niet op de tocht staan, maar ze wel veel frisse lucht krijgen.4 leveranciersIn Nederland zijn 4 leveranciers van overdruk buisventilatiesysteem voor rundveestallen: Schrijver Stalinrichting, Cowhouse, Dairyvent en Vetvice Stallenbouwadvies. Schrijver Stalinrichting verkoopt sinds 2 jaar het buisventilatiesysteem van de Duitse firma Knopf & Oswald, zowel voor jongvee als melkvee. Schrijver is exclusief importeur van dit systeem in Nederland.“Het rvs-ophangsysteem van het brandwerende doek is eenvoudig en bestaat uit staalkabels met clipjes. Het doek laat een beetje lucht door en dat voorkomt condensatie van vocht in de slang”, legt Harry Jansen van Schrijver Stalinrichting uit. “Buisventilatie heeft veel voordelen, maar de vraag is beperkt. Het is nog te onbekend”, zegt Jansen, die stelt dat luchtverversing bij natuurlijke ventilatie vaak te laag is, zeker als het niet waait. Veehouders zijn voor een optimaal stalklimaat te veel afhankelijk van het weer. Schrijver krijgt de meeste aanvragen voor verbetering van de ventilatie bij jongvee. “Met buisventilatie is een geringe luchtsnelheid mogelijk voor kalveren, met grote ventilatoren lukt dat niet.”Het systeem van Knopf & Oswald voor installatie in een melkveestal tegen hittestress is het enige systeem met ‘duzen’ of ventielen. “Veehouders kunnen met de ventielen de luchtstroom op de koeien richten, waarbij alle koeien in de stal koeling krijgen”, aldus Jansen.Melkveehouder met ervaringGijs van Oostrum verkoopt vanaf juni 2017 buisventilatiesystemen onder de naam Dairyvent. Gijs heeft samen met zijn broer Hugo een melkveebedrijf in Scheemda. Hij installeerde in 2016 een Amerikaans buisventilatiesysteem in hun kalverstal, maar dat functioneerde onvoldoende. “Na een training aan de Universiteit van Wisconsin heb ik onze buis nagerekend en vervangen en dat heeft gewerkt. We zien geen longproblemen meer bij ons jongvee, enten ook niet meer tegen pinkengriep en de kalversterfte is gedaald”, vertelt Van Oostrum, die nu met specifieke software voor elke stal kan berekenen waaraan de buis moet voldoen, qua diameter, luchtsnelheid, locatie van de gaten, hoogte ophanging buis en de benodigde ventilatiecapaciteit en druk in de buis. Van Oostrum laat het brandvertragende doek van textielpolyester voor elke aanvraag op maat maken door een Deens bedrijf. Hij heeft 12 systemen verkocht, 10 voor jongvee en 2 voor melkvee.180 systemen verkochtCowhouse is vanaf 2016 met haar buisventilatiesysteem Red Cloud op de markt. “In binnen- en buitenland zijn 180 systemen verkocht, grotendeels voor fokkalveren, soms voor geitenstallen”, zegt Egbert Anne Andringa van Cowhouse. “In de winter daalt de staltemperatuur door toevoegen van buitenlucht. Het is dan belangrijk om fokkalveren hiertegen te wapenen met een dik pak stro en een kalverbodywarmer.” Andringa geeft aan dat een goede afvoer van lucht ook belangrijk is. “Een open nok of schoorsteen met ventilator blijft essentieel.”Installatie in eigen beheerVetvice Stallenbouwadvies levert buisventilatiesystemen, maar adviseert ook systemen die veehouders zelf kunnen installeren. Vanaf 2012 adviseerde Vetvice 300 systemen in Nederland, het gros voor jongveestallen, maar sinds dit jaar ook voor melkveestallen om hittestress te beperken. “Kleine buisventilatiesystemen bestaan uit pvc-buizen waar gaten in geboord worden op basis van Wisconsin-berekeningen. In de praktijk is dat relatief goedkoop en de werking is identiek”, vertelt Wiebe Veenstra van Vetvice. “Grotere buisdiameters bestaan uit een kant-en-klare luchtslurf van pvc-doek die tussen 2 staalkabels hangt. Wij laten de slurven maken door Galebreaker in Engeland, die de slurf inclusief alle installatiematerialen aflevert bij de veehouder. Het gros van de veehouders doet de installatie in eigen beheer, dat scheelt in de kosten.”Kosten en baten buisventilatieBuisventilatie brengt frisse lucht dicht bij het vee in de stal. Conventionele ventilatoren doen dat niet, deze brengen de aanwezige vuile lucht in de stal alleen in beweging. Buisventilatie bij jongvee verlaagt het antibioticumgebruik en de afkalfleeftijd van de vaarzen en dat levert op langere termijn meer melk op. Buisventilatie bij melkvee vermindert de productiedaling, met name als koeien last hebben van hittestress. De diergezondheidskosten van jongvee en melkvee gaan ook omlaag door minder luchtweginfecties.Investerings- en exploitatiekostenVolgens de leveranciers maken de voordelen van buisventilatie de investerings- en exploitatiekosten altijd goed. De kosten van buisventilatie hangen erg af van grootte en type systeem. Schrijver geeft aan dat het Knopf & Oswald-systeem voor jongvee en melkvee dezelfde richtprijs van € 250 per strekkende meter heeft, inclusief advies, ventilator en installatie. Van Oostrum en Cowhouse geven hiervoor een richtprijs van € 200 per strekkende meter. Vetvice rekent voor het advies € 550. De kosten van een slurf zijn € 25 (jongvee) tot € 50 (melkvee) per strekkende meter. Dit is inclusief ventilator van € 75 tot € 550 en installatie.Het werken met pvc-buizen is het goedkoopst. Dat werkt volgens Vetvice tot een diameter van 30 centimeter ook prima in jongveestallen en dat kost ongeveer € 12 per strekkende meter. Andringa schat de jaarkosten, met name stroomkosten, van buisventilatie op ongeveer € 30 per kalf. Veenstra rekent met € 60 tot € 260 jaarkosten voor stroom, afhankelijk van het vermogen van de ventilator. “De ventilator is eigenlijk het enige wat stuk kan gaan”, zegt Veenstra, die voor afschrijving (exclusief rentekosten) van het buisventilatiesysteem over 10 jaar een bedrag van € 80 tot € 150 per jaar rekent.‘Geen dip in melkproductie deze zomer’Herman Kleinjan hield de productie van zijn melkvee deze hete zomer stabiel. Zijn buisventilatiesysteem draagt daar flink aan bij.VOF Herman Kleinjan (41) en Roelof van Minnen (36) in Daarle (Ov.) hebben een melkveebedrijf en trainings- en leerboerderij Crumelhaeve. - Foto: Ronald HissinkIn 2012 realiseerde melkveehouder en dierenarts Herman Kleinjan een nieuwe ligboxenstal met geïsoleerd dak. De 2+3-rijige stal is nogal breed en er staan veel spanten. “Grote HVLS-ventilatoren passen niet in onze stal. Via Schrijver Stalinrichting kwamen we in aanraking met buisventilatie en we besloten dat systeem te kiezen.” In april 2017 zijn 2 opblaasbare buizen van 45 meter lang geplaatst, variërend in diameter van 80 tot 100 centimeter. De buizen blazen verse lucht in het liggedeelte en wachtruimte van de stal via twee naast elkaar geplaatste ventilatoren in de kopgevel. “Over de hele lengte van de stal is er frisse lucht, ook in de melkstal”, vertelt Kleinjan, die buisventilatie met name in de zomermaanden gebruikt. Met 5 standen op de ventilatoren kan hij de luchtsnelheid regelen. Via het grote aantal ventielen op de slauch, die 380 graden kunnen draaien, is de luchtstroom op verschillende plaatsen in de stal nauwkeurig op de koeien te richten.In april 2017 liet melkveehouder Herman Kleinjan het Duitse buisventilatieysteem van Knopf & Oswald in zijn ligboxen- en melkstal installeren. Het hielp in de extreme zomer 2018 goed tegen de gevolgen van hittestress bij zijn melkvee, de melkgift bleef op peil. - Foto: Ronald HissinkInvestering terughalenHet continu verversen van de stallucht vindt Kleinjan het belangrijkste voordeel van een buisventilatiesysteem. “Het systeem is niet goedkoop, maar afgelopen zomer was er ondanks de hitte geen dip in de melkproductie en weinig slepende melkziekte. Ik verwacht op langere termijn de investeringskosten hiermee terug te verdienen”, zegt Kleinjan. Ook vindt hij het erg fijn dat er geen ammoniakdamp meer in de stal hangt. “Dat is beter voor de gezondheid van het vee en voor onszelf. Tijdens mest mixen is er ook veel minder ammoniak in de stal. In de melkstal is het tijdens warme zomerdagen goed toeven dankzij buisventilatie.” Het ventilatiesysteem zorgt daarnaast voor drogere ligboxen en een laag celgetal. “Het schommelt rond 100 en omdat de koeien in de zomer minder last hebben van hittestress, verwacht ik in het najaar minder klauw- en vruchtbaarheidsproblemen”, zegt Kleinjan, die een tussenkalftijd van 365 dagen realiseert.