Brachyspira, nog geen vergeten ziekte

Van de maagdarmaandoeningen staat Brachyspira hyodysenteriae, ook nog wel aangeduid met de oude naam Vibrio, op plaats 7 in de ranglijst. Een moeilijk te bestrijden infectieziekte; hygiëne moet voorop staan.In Engeland werden varkenshouders afgelopen voorjaar gewaarschuwd voor nieuwe uitbraken van de bacterie Brachyspira hyodysenteriae, ook wel varkensdysenterie genoemd. De maagdarmaandoening lijkt maar lastig uit te bannen in de varkenshouderij, ook al wordt er niet veel over gesproken. Hoewel het een ‘vergeten’ ziekte lijkt, komt de bacterie Brachyspira hyodysenteriae (B. Hyo) nog steeds voor in de hele wereld en dus ook in Nederland.Lastig te herkennen ziekteHet is een moeilijk te bestrijden diarreeziekte, lastig te herkennen en varkenshouders lopen niet voorop om te melden dat dit probleem speelt. De schade op vleesvarkensbedrijven kan in ernstige gevallen waarbij de behandeling laat wordt gestart oplopen tot 30% uitval, maar veel algemener zijn een hogere voederconversie en lagere groei. De financiële schade bij een uitbraak wordt geschat op rond € 10 per vleesvarken. De impact voor zeugenbedrijven is veel groter, omdat de afzet van biggen mogelijk in het geding komt.
Rachel Cummins, dierenarts bij De Oosthof Dierenartsen, neemt mestmonsters bij vleesvarkens. - Foto: Ronald HissinkHygiëne en ongediertebestrijding zijn van cruciaal belang om verspreiding van infecties tegen te gaan. Dat geldt ook voor een besmetting met B. Hyo.Het gaat niet om een veewetziekte, dus varkenshouders zijn niet verplicht deze te melden. Dierenartsen die op een bedrijf komen en een vermoeden hebben van B. Hyo, noteren dit wel in de Online Monitor, het registratiesysteem waar alle bevindingen van de bedrijfsbezoeken worden vermeld.Wat is Brachyspira hyodysenteriae?De verwekker van de maagdarmaandoening die de diarreeziekte dysenterie veroorzaakt, is de bacterie Brachyspira hyodysenteriae. Deze heeft in de loop van de tijd verschillende benamingen gekend. Vroeger, en nog steeds onder varkenshouders, werd wel gesproken over Vibrio; dit omdat werd aangenomen dat de infectie door een Vibrio coli-bacterie werd veroorzaakt. Maar de huidige benaming van de infectie van varkensdysenterie is Brachyspira Hyodysenteriae, afgekort B. Hyo.Insleep meestal vanaf zeugenbedrijvenDe meeste meldingen van uitbraken komen van vleesvarkensbedrijven. De insleep van de infectie komt echter veelal vanaf het zeugenbedrijf. Zeugen kunnen drager zijn van de bacterie zonder hier zelf ziek van te zijn en af en toe de ziektekiem uitscheiden. De biggen bij de zeug worden niet meteen ziek, maar door stress, veroorzaakt door transport, een nieuwe omgeving of ander voer kan de ziektekiem zich vermeerderen en komt de uitscheiding via de mest op gang.Verspreiding vooral via mestDe verspreiding gaat voornamelijk via de mest. De bacterie is zeer gevoelig voor uitdroging; in natte mest en gier blijft de bacterie tot 48 dagen infectieus. Muizen kunnen de bacterie tot 180 dagen uitscheiden, ander ongedierte en vliegen korter. Geïnfecteerde varkens kunnen de bacterie tot minimaal 70 dagen uitscheiden.B. Hyo-infecties verspreiden zich meestal traag door een stal en het bedrijf. De incubatietijd kan variëren van enkele dagen tot 3 maanden (meestal 7-14 dagen). De infectie is soms lastig te herkennen; andere diarree-infecties, zoals PED, geven een heftiger beeld. De diarree staat bekend om de grijzige betonkleur van de mest, regelmatig met slijm erin en soms met bloedbijmenging.Vervelende ziekteverwekker staat op plaats 7“Ook al is de infectie wereldwijd verspreid en komt deze in heel Nederland voor, de ziekte komt zeker niet op alle bedrijven voor”, vertelt Linda Peeters, dierenarts bij de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD).Alhoewel B. Hyo een belangrijke en vervelende ziekteverwekker is op het varkensbedrijf, is het zeker niet het meest voorkomende maagdarmprobleem op varkensbedrijven. Van de mogelijke oorzaken van maagdarmaandoeningen staat brachyspira, op basis van de waarschijnlijkheidsdiagnoses, op de zevende plaats. Er is geen seizoensinvloed voor de bacterie-infectie te herkennen; wel is een lichte stijging in de nazomer te zien, maar over het algemeen komt de infectie het hele jaar voor. Veel vaker worden andere bacteriële infecties als veroorzaker van maagdarmproblemen genoemd. Het vaakst zijn dat infecties met Lawsonia en E. coli.Streng hygiënebeleid nodigArjan Wermink, hygiënespecialist Nederland bij MS Schippers, stelt dat hij de laatste tijd meer vragen krijgt over de aanpak van dysenterie, of soms met de oude naam Vibrio aangeduid, zoals de infectie met B. Hyo nog steeds genoemd wordt op varkensbedrijven. Op grotere bedrijven zijn er ook grotere concentraties van dieren en is de infectiedruk hoger, aldus Wermink, die daarmee wil zeggen dat op deze bedrijven ook een streng hygiënebeleid noodzaak is. Het vervelende is wel dat de ziektekiem B. Hyo lang kan overleven in mest en dat verspreiding mogelijk is door ongedierte, zoals muizen en ratten, maar ook door de spreeuw, hond en kat. De tips die hij geeft (zie ook het kader) gelden niet alleen voor B. Hyo/Vibrio, maar zijn bruikbaar voor alle ziektekiemen die diarree veroorzaken.B. Hyo voorkomen door hygiëne en ongediertebestrijdingB. Hyo is enorm besmettelijk en het is niet eenvoudig om er van af te komen.Arjan Wermink, hygiënespecialist Nederland bij MS Schippers, geeft tips:Tip 1: IsolerenDe mens verspreidt de bacterie heel makkelijk, bijvoorbeeld via schoeisel en kleding. Bij een besmetting is isoleren van groepen dieren, afdelingen en hokken cruciaal om de bacteriën niet verder te verspreiden. Zorg in elk geval per afdeling voor eigen schoeisel en kleding. De besmetting gaat via de laarzen vanuit het hok naar de voergang naar de centrale gang eenvoudig richting de biggenafdeling, naar de dieren die het meest vatbaar zijn. Nog beter is het om een knip te maken tussen de diergroepen. Hygiëne is altijd belangrijk, maar bij Brachyspira is het nog belangrijker, omdat de bacterie bijna 2 maanden actief blijft in de mest.Tip 2: OngediertebestrijdingZorg voor een goede ongediertebestrijding. Dat geldt niet alleen voor muizen en ratten, maar ook voor vliegen. Besteed ongediertebestrijding uit aan een gespecialiseerd bedrijf. Vliegenbestrijding is van belang, omdat bij het schoonmaken de maden van de vliegen vanuit de mestput omhoog kruipen, terwijl we net alle viezigheid (met een eventuele besmetting) in de put hebben gespoten.Tip 3: Goede reiniging en ontsmettingNa reinigen mag geen mest achterblijven in het hok; goed inschuimen en reinigen is het devies. Dat zal bij huisvesting met beton lastiger zijn dan met kunststof. Alleen op het oog schoon is niet goed genoeg. Controleer het schoonmaakwerk en neem naast de hokken ook de voergang, centrale gang en afleverruimte mee in het protocol van reiniging en ontsmetten. Ook een periode van leegstand na een grondige R&O kan eventuele besmetting verhelpen.Tip 4: Materialen reinigen of opsplitsenNeem in het reinigingsprotocol ook de materialen mee. Gebruik bij voorkeur kunststofschotten in plaats van houten schotten. Of nog beter, gebruik voor het afleveren van de vleesvarkens en het ontvangen van biggen verschillende materialen zoals schotten en opdrijfmiddelen.Tip 5: Zorg voor goede begeleidingIndien de bacterie toch op het bedrijf toeslaat, is het van belang om met een goede externe coach het probleem op te lossen. Deze coach kan onafhankelijk de pijnpunten op het bedrijf benoemen; dit voorkomt bedrijfsblindheid.Actieve monitoring op fokbedrijvenOok de fokkerijorganisaties zijn fel op de ziektekiem en monitoren actief op B. Hyo bij verschillende diergroepen op de fokbedrijven. “Op de Topigs Norsvin-fokbedrijven wordt drie keer per jaar mestmonsters genomen en onderzocht op B. Hyo”, vertelt Karien Koenders, dierenarts bij Topigs Norsvin. “We zijn heel streng op dit gebied en vinden het dus belangrijk om vrij te blijven van deze kiem van boven in de piramide. Als de ziektekiem met de PCR-test wordt aangetoond op fokbedrijven, mogen geen fokgelten meer uitgeleverd worden. Het is dus ook voor de fokbedrijven zelf van belang heel alert te zijn op het voorkomen van insleep, onder andere door een goede bio-security en plaagdierenbestrijding.Geen commercieel vaccin beschikbaarVoorkomen is beter dan genezen, dat geldt zeker voor B. Hyo. Er is geen commercieel vaccin beschikbaar, ervaringen met autovaccins zijn schaars. Vaak is bij ziekte alleen behandeling met antibiotica nog mogelijk Naast medicatie zijn een strak hygiëneplan en ongediertebestrijding noodzakelijk om de ziekte uit te bannen.Vrij zijn van Brachyspira Hyodysenteria is van extreem belangEen besmetting met Brachyspira Hyodysenteria (Vibrio) is naast heel lastig, ook ongewenst voor fokbedrijven, aldus Bas Kolpa, dierenarts van Next Genetix. Een fokbedrijf moet vrij zijn om fokkerijproducten te kunnen leveren. Daarnaast is het van belang voor vermeerderaars om vrij te blijven, omdat besmette biggen onverkoopbaar zijn en de ziekte lastig te bestrijden is.Bas Kolpa is dierenarts van Next Genetix; hij komt de ziekte B. Hyo naar eigen zeggen gelukkig maar weinig tegen in het veld. - Foto: Herbert WiggermanHoe belangrijk is het om vrij te zijn van de ziekte Brachyspira hyodysenteriae, ook wel Vibrio genoemd?“Vrij zijn van deze kiem is extreem belangrijk voor fokbedrijven en vermeerderaars. De ziekte komt niet vaak voor op varkensbedrijven, maar het is een van de kiemen waarvoor je als bedrijf SPF voor wilt en moet zijn. Met Vibrio is lastiger te leven dan met bijvoorbeeld de diarreeziekte PED. PED geeft vaak een acuut beeld en is daardoor duidelijk herkenbaar. PED kan ook snel weer van je vleesvarkensbedrijf verdwenen zijn. Vleesvarkens die een infectie met Vibrio doormaken, hebben een erg hoge voederconversie en lage groei. Vibrio is vaak chronisch op een bedrijf aanwezig en het is moeilijk om ervan af te komen. Voor fokbedrijven is het daarom een reden om te stoppen met het bedrijf, omdat geen afzet meer mogelijk is. Voor vermeerderaars kan een besmetting met deze kiem de waarde van de biggen dramatisch doen dalen. Zeker als het pathogene soorten van B. Hyo betreft.”Is er een dan een verschil in ziektekiemen?“B. Hyo-soorten kunnen verschillen in pathogeniteit. We treffen af en toe ook laag pathogene kiemen B. Hyo. aan die minder heftige klinische verschijnselen veroorzaken bij de dieren. Hoog pathogene kiemen geven veel klinische verschijnselen, zoals diarree met bloed en slijm. Biggen met hoogpathogene kiemen zijn ook praktisch onverkoopbaar.”Hoe vaak wordt er onderzoek gedaan naar deze bacterie op fokbedrijven?“Op fokbedrijven van Next Genetix wordt driemaal per jaar op Brachyspira hyodysenteriae onderzocht. Via een PCR worden 2 diergroepen onderzocht. Bij de lichtere opfokdieren is dat rond 35 kilo en bij de zwaardere opfokdieren rond 85 kilo gewicht. Deze momenten zijn bewust gekozen omdat de eventuele uitscheiders onder meer bij deze dieren te vinden zijn.Fokbedrijven moeten vrij zijn van deze ziektekiem om opfokgelten te mogen leveren. Bij een zeugen- of een vleesvarkensbedrijf zou ik bij verschijnselen het willen uitsluiten of het Vibrio is, ook al is het geen wettelijke verplichting. Gelukkig kom ik in Nederland deze ziekte maar beperkt tegen.”