Bloembollensector werkt hard aan verduurzaming

Er zijn al forse stappen gezet in het duurzaam bewaren en verwerken van bloembollen.De bloembollensector heeft voor 4 jaar een budget van € 1,2 miljoen voor het project Het Nieuwe Verwerken. Vijf thema’s worden bij de kop gepakt. De voornaamste zijn het desinfecteren van de bol en de fungicidetoepassing. Het doel is een nieuwe geïntegreerde aanpak voor het duurzaam bewaren en verwerken van bloembollen. Naast milieuvoordelen levert dit ook een verlaging van de ziektedruk op.Productie bollen neemt toeDe bloembollensector groeit, vooral het gewas tulp. De bollenproductie neemt toe dankzij de succesvolle bloemenverkopen. Steeds meer bloembollen worden in de broeierij afgezet, omdat consumenten liever een bos bloemen kopen dan dat ze de tuin ingaan voor het planten van bloembollen. Het effect van deze ontwikkeling is een recordafzet van tulpen: onlangs ging de jaaromzet door de 2 miljard stuks. Tien jaar geleden was het nog 1 miljard en tien jaar daarvoor een half miljard. Inmiddels wordt driekwart van de bollen voor de broeierij geproduceerd. Dit beeld schetst André Hoogendijk (35), adjunct-directeur van de Koninklijke Algemeene Vereeniging voor Bloembollencultuur (KAVB), van de sector.André Hoogendijk, adjunct-directeur van KAVB: "De maatschappelijke druk was hoog, er moest echt iets gebeuren in gewasbescherming." Foto: Paul DijkstraDuitsland belangrijkste afzetmarktDe broeierij groeit overal in Nederland, met een concentratie in West-Friesland. Duitsland is de voornaamste afzetmarkt. Ruim de helft van de tulpen wordt naar onze oosterburen geëxporteerd. Door die goede bloemenafzet zit het bollenareaal eveneens op een top, net zoals eind jaren 80. De productie per hectare groeit door het dichter op elkaar planten van bollen. Goed moet beterHet gaat dus goed, maar het kan altijd beter. Het moet zelfs beter. Die signalen uit de maatschappij kwamen duidelijk door in de sector. Duurzaamheid met behoud van kwaliteit. Dat is het speerpunt van Hoogendijk, die 3 jaar geleden in deze functie aantrad. Hoogendijk: “De bloembollensector stond toen onder flinke maatschappelijke druk, mede door de Zembla-uitzending over gewasbescherming in de lelieteelt. Daar kwam een onderzoek bovenop van de Gezondheidsraad over de blootstelling van omwonenden. Daarnaast bleken telers volgens de NVWA de regels over gewasbescherming vaak goed na te leven. Ook Greenpeace kwam met de publicatie: 'Bloemen die bijen doden', over middelengebruik in de sierteelt. Tegelijkertijd verloor de bollensector de toelating van een aantal middelen. Al met al zaten ondernemers met de handen in het haar. Er moest echt iets gebeuren.”Handen en voeten geven aan verduurzaming, was met zijn aanstelling de opdracht van Hoogendijk. Milieukeur-bloembollenDe vaak negatieve berichtgevingen over de bloembollensector leidde in 2014 tot een actieplan, vertelt Hoogendijk. Daaruit rolden bijvoorbeeld de Milieukeur-bloembollen. Deze bollen voldoen aan een breed scala duurzaamheidseisen, van energie tot bemesting en van biodiversiteit tot gewasbescherming. Bollen onder dit keurmerk zijn ook vrij van neonicotinoïden, wat een harde eis is van verschillende winkels. “Wij hebben een stevige groeiambitie voor Milieukeur: van 1 naar 10%. Afgelopen jaar zijn 230 hectares gebruikt voor Milieukeur-bloembollen”, zegt Hoogendijk.Het schoonspoelen van leliebollen. In de verwerking zijn veel verbeteringen mogelijk. Foto: Henk RiswickAfzetzekerheidVoor telers betekent zo’n keurmerk afzetzekerheid. Groei moet dan ook gestaag plaatsvinden, op basis van vraag. “De bloembollensector wordt steeds meer afzetgericht. De keten wordt daardoor steeds korter. Dat levert voordelen op. Als je bollen voor broeiers teelt, dan hoef je ze bijvoorbeeld vaak niet te pellen. Scheelt weer een handeling. En bloembollen voor de Europese markt hoeven niet aan de exporteisen te voldoen. Door goede communicatie wordt de keten steeds slimmer”, aldus de adjunct-directeur.Nog een project uit het actieplan is ‘Schoon erf, schone sloot’, over de beperking van erfemissie. Groepen telers krijgen begeleiding bij het meten en monitoren van erfemissie. Tevens praktische tips om te voorkomen dat er steeds wat middel van een kist druppelt. Ook kan de teler het erf schoonhouden door binnen een andere heftruck te gebruiken.Sector met bewijsdrangDe bloembollensector heeft bewijsdrang, omdat het een relatief kleine sector is met behoefte aan goede gewasbeschermingsmiddelen. Niet eenvoudig te realiseren, want de chemiebedrijven gaan – logischerwijs – voor een zo groot mogelijk afzetperspectief. Normoverschrijdingen maken de sector niet populair bij overheden en toelatingshouders.De sector gaat nog een stap verder om zichzelf te verbeteren: Het Nieuwe Verwerken. “In de verwerking is nog echt een stap te maken”, weet Hoogendijk. Daarom heeft de KAVB aan Wageningen UR gevraagd om een nieuw verwerkingsproces te bedenken. Van rooien tot en met planten. “Daar rolde een rapport uit, dat we hebben besproken met telers en dat leverde weer 5 actielijnen op.”‘Telers snappen heel goed dat het anders moet’.Het nieuwe systeem is door telers positief ontvangen, zegt Hoogendijk. “Ze snappen heel goed dat het anders moet, maar dat moet dan wel praktisch goed uitvoerbaar zijn. Daarom is bij de voortgang een klankbordgroep betrokken van bedrijven uit de sector.”Velen betalen meeRuim 300 bloembollentelers betalen mee aan het project Het Nieuwe Verwerken. Dat doen zij met een financiële bijdrage per hectare in de gewasfondsen tulp, lelie en hyacint. In het fonds lelie draagt 75% van de telers bij, in tulp een derde en in hyacint de helft van de telers. Er vanuit gaande dat er zo’n 1.000 bloembollentelers zijn, draagt ongeveer een derde van de primaire producenten dus bij aan Het Nieuwe Verwerken. In euro’s komt dit neer op een bijdrage van € 160.000 voor 4 jaar uit de gewasfondsen van de KAVB. Vanuit tulp € 80.000, lelie € 60.000 en hyacint € 20.000. De bijdrage van de sector was voor de andere partners belangrijk om ze over de streep te trekken om ook bij te dragen, weet Hoogendijk.PartnersDie partners zijn het ministerie van EZ/Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen (€ 540.000), Innovatiefonds Rabobank Bollenstreek (€ 80.000), Greenport Duin- en Bollenstreek (€ 60.000), iBulb Onderzoeksfonds (€ 60.000), private partners Akerboom, GMN en Bright Spark (elk € 40.000) en daarnaast nog € 200.000 aan in kind bijdragen, uren en materiaal, van Akerboom, GMN en Bright Spark (elk € 60.000) en KAVB (€ 20.000). Totaal daarmee € 1.220.000 (alle bedragen excl. btw). De WUR (in de vorm van Wageningen Plant Research) is een uitvoerende partner. Zij brengen geen middelen in, maar zij voeren het onderzoek wel grotendeels uit.Dompelen in chloorIn 2016 is laboratoriumonderzoek gestart naar de doden van organismen in het dompelbad. Het probleem van het dompelbad is dat er veel bloembollen doorheen gaan, waarmee het een ziekteverspreider kan zijn. “Net als vroeger toen een gezin in hetzelfde bad gingen, dan werd de laatste echt niet meer schoon”, schetst Hoogendijk. Schimmels, bacteriën en virussen kunnen via water op andere bollen terecht komen. Tijd voor verbetering.Dompelen in elektrisch chemisch geactiveerd water is één van de methodes om het beter te doen. In feite wordt hierbij chloor uit keukenzout gemaakt. Daarmee worden bloembollen gereinigd. Het is volgens de KAVB een mooi systeem dat ook in andere gewassen, zoals champignons en in het buitenland kan worden gebruikt.Een perceel tulpenbollen wordt beschermd tegen vuur en luizen. Foto: Ton KastermansChloor als gewasbeschermingsmiddelEr moet echter nog een toelating komen voor chloor als gewasbeschermingsmiddel. Hoogendijk: “En dat kost nogal wat. Als het proces soepel verloopt € 1 tot € 2 miljoen. Het bedrijf Bright Spark wil de toelating graag aanvragen, maar loopt aan tegen de kosten en de lange procedure bij het Ctgb (College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden, red.). We zijn met de overheid in gesprek om hier een oplossing voor te bedenken. Het complete systeem kost voor een teler ongeveer € 80.000.”Voor droge desinfectie wordt ook verbetering gezocht; ozon en koud plasma zijn technieken in onderzoek.Stappen in schuimenHet toepassen van fungiciden, met het zogenaamde schuimen, is ook een techniek waar nog grote stappen te maken zijn, weet Hoogendijk. “Dat gebeurt nog redelijk provisorisch. Veel is niet wetenschappelijk onderbouwd. We gaan het schuimapparaat en het middel verfijnen, onder meer met hechters, zodat de fungiciden op de goede plek blijven zitten, met als doel emissievrij schuimen.” Het coaten van bloembollen wordt hierin ook meegenomen, want dit kan gelijk met het schuimen gebeuren. Hoogendijk: “Er is kortom genoeg te doen. Wij rollen van het ene idee in het andere. Door de samenwerking tussen de verschillende disciplines ontstaan ook weer nieuwe ideeën.”Het project heeft veel impact op de sector, zegt Hoogendijk. “Daarom nemen we de telers mee in het proces door er zoveel mogelijk erover te vertellen en door constant feedback te vragen.”Dompelen en douchen verdwijnen als ontsmettingsmethodes.PlanningDe planning is dat dit jaar de beste technieken voor het desinfecteren en schuimen worden gedestilleerd. In 2018 worden deze in praktijk toegepast. In 2019 en 2020 volgt de omslag in praktijk. Dan wordt de apparatuur voor de technieken ook echt aan de gebruikers verkocht. “Het schuimen gaat hierdoor echt een vlucht nemen”, stelt Hoogendijk. Dompelen en douchen verdwijnen als ontsmettingsmethodes. Waar nu 5 tot 10% van de bollen wordt geschuimd, wordt dat 100% in 2020-2025. Hoogendijk: “De techniek wordt zoveel beter dat het een goede investering wordt en iedereen overstapt. Voor telers is het aantrekkelijk als de bollen beter, groter en sterker worden en de uitval afneemt.”