6 punten die aandacht verdienen in de varkenssector

De varkenshouderij heeft de afgelopen jaren grote stappen gezet. Toch blijven er onderwerpen die een bedreiging vormen voor een bestendige toekomst. Het zijn de zwakste schakels van de sector.Vergeleken met tien, twintig jaar geleden is de varkenshouderij sterk veranderd. Bedrijven zijn gemiddeld fors groter en professioneler en de sector voldoet veel meer aan de eisen van politiek en maatschappij. Toch zijn er een aantal onderwerpen die gemiddeld genomen onvoldoende zijn aangepast voor een sterke varkenshouderij in de komende decennia. Op basis van gesprekken met een aantal sectordeskundigen zijn 6 van deze zwakste schakels vastgesteld (lees verderop in dit artikel meer over deze onderwerpen): Weinig stappen met gezondheidKostprijs in Nederland blijft hoogRisico’s bij afzet vlees buiten de EUAndere competenties ondernemersGebrek aan samenwerking in ketenMoeilijk pareren kritiek organisatiesAansturing groeit onvoldoende mee met bedrijfPaul Bens, directeur van DLV Advies Intensief, ziet dat veel van deze items verband houden met het ondernemerschap. In de basis gaat het mis omdat de aansturing van grote bedrijven met veel personeel in zijn ogen onvoldoende meegroeit. Daar komt bij dat bedrijven qua structuur en organisatie heel anders zijn dan twintig jaar geleden. “Het gaat om de continuïteit van de onderneming. In het MKB hebben ondernemingen een managementteam waardoor mensen elkaar kunnen opvangen. In de varkenshouderij is dat nog zeldzaam.” Het schort volgens Bens op deze grote bedrijven zeker niet aan gebrek aan capaciteiten maar het is volgens hem vooral een kwestie van bewustwording van de werkelijke risico’s die dit type bedrijven lopen._{Lees veder onder de foto’s} De varkenshouderij heeft de afgelopen decennia grote stappen vooruitgezet. Er blijven echter aspecten die de komende jaren meer aandacht verdienen. - Foto: Peter RoekOndernemerschap maakt het verschilOndernemerschap is ook volgens René Veldman, sectormanager varkenshouderij bij Rabobank, een factor die de komende jaren het verschil maakt. “Er worden vandaag hele andere competenties gevraagd dan vroeger.” Tussen bedrijven ziet hij grote verschillen in technisch resultaat en kostprijs en deze hebben een directe link met de kwaliteiten van de ondernemer. Over de koplopers in de sector maakt hij zich geen zorgen, maar er is ook een grote middengroep waar het nog alle kanten op kan.Zin houden om te ondernemen met voldoende beleidsruimteHet juiste ondernemerschap slaat terug op meer thema’s, zoals het managen van de cash-flow, zakelijke afspraken maken met partijen en proactief inspelen op wensen van de markt en maatschappij. Uiteindelijk gaat het er volgens Bens om dat varkenshouders zin houden om te ondernemen en daar ook voldoende beleidsruimte voor krijgen. Iets wat Linda Jansen, voorzitter van de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV), van harte onderschrijft. “Verschuiving van nationaal naar lokaal beleid en willekeur in wetgeving zie ik als een grote bedreiging voor de sector die de gewenste richting heel moeilijk maakt.” Het ligt echter op dit moment buiten de invloedssfeer van de sector en zeker van individuele varkenshouders. “Het enige dat we nu kunnen doen is continu bij de overheid de consequenties van beleid kenbaar maken.”Gezondheid varkensstapel maakt het verschilEen aspect dat gerelateerd is aan de keuzes die varkenshouders maken, is de gezondheid van de varkensstapel. René Veldman constateert dat het op bedrijfsniveau echt het verschil maakt in technisch en economisch resultaat. Op bedrijven waar dat onvoldoende aandacht krijgt, is dat een zwakke schakel maar zijn de gevolgen daarvan in de hele sector voelbaar.Ooit was de verwachting dat SPF de toekomst was maar dat is voor de Nederlandse sector niet gebeurd. De aandacht die er nu is voor hoge gezondheid op een deel van de bedrijven is volgens Veldman voor de meesten al een hele stap. Waarom hoge gezondheid op het andere deel te weinig prioriteit krijgt is gissen, maar het moeilijk kunnen doorbreken van bestaande patronen en ontbreken van direct resultaat zullen daar zeker aan bijdragen. Overigens benadrukt Veldman wel dat het belangrijk is dat varkenshouders hun eigen koers varen die het beste bij hen zelf en het eigen bedrijf past.Varkenshouders moeten zin houden om te ondernemen en daar ook voldoende beleidsruimte voor krijgen, zegt Paul Bens van DLV. - Foto: Peter RoekAfzetstrategie van vlees is zwakke schakelAchilleshielen zitten er dus op bedrijven, maar ook op een ander niveau. Zo ziet Robert Hoste, econoom varkensproductie bij Wageningen Economic Research, in de afzetstrategie van vlees een zwakke schakel van de Nederlandse varkenssector. “Nu profiteert de varkenshouderij van de export naar China. Maar we weten dat het maar tijdelijk is en dat er weer mindere tijden aankomen.”Lees ook: COV-voorzitter: ‘China blijft grote importeur'Een aantal punten vormen volgens Hoste de achilleshiel van Nederland. Bij de afzet in Europa ziet hij nog te veel een mix van kostprijs en toegevoegde waarde. “Daar red je het op den duur niet mee. Er moet meer focus komen op toegevoegde waarde en onderscheidenheid.” Bij de afzet buiten de EU heeft Nederland wel een goede naam, maar zoekt het nog te veel de gaatjes. Hij adviseert de pijlen vooral te richten op interessante, stabiele markten zoals Japan waar de Denen een sterke positie hebben verworven. “Ze hebben jarenlang in die markt geïnvesteerd en plukken daar nu de vruchten van.”Holland Varken is een begin, maar er is meer nodig om het vlees écht onderscheidend te makenEen andere marktbenadering vraagt een cultuuromslag en kan jaren in beslag nemen. Een van de maatregelen om een sterkere positie te krijgen in het buitenland is al ingezet met Holland Varken. “Het is een begin, maar er is meer nodig om het Nederlandse vlees écht onderscheidend te maken.”De hoge Nederlandse kostprijs, met name door mestafzet en extra investeringen, is volgens Hoste een gegeven en blijft een zwak punt ten opzichte van concurrenten in dezelfde markt. Toch ziet hij dat er ook zeker nog mogelijkheden zijn, met name voor het wegsnijden van faalkosten. Net als voor een betere vleesafzet vraagt dat meer samenwerking in de keten, iets waar de afgelopen jaren met de komst van concepten al voorzichtige stapjes mee zijn gezet.6 onderwerpen die de aandacht verdienen:1. Weinig stappen met gezondheidDe druk op de gezondheid is in Nederland met veel varkens en handelsrelaties per definitie groot. De structuur is de afgelopen decennia wel verbeterd door stoppende bedrijven en aanscherping van regels rondom hygiëne en transport. Er is meer toepassing van all-in/all-out, maar multisite is nooit doorgebroken.Nederland telt slechts enkele tientallen ‘zuivere’ SPF-bedrijven (Specific Pathogen Free). Gezondheid staat hoger op de agenda, mede door de aandacht voor antibiotica. Maar structureel werken aan hoge gezondheid komt nog moeilijk tussen de oren. Een nadeel is dat gezondheid onvoldoende wordt beloond. Met een nationaal plan zijn grote stappen te zetten.Er is meer aandacht voor gezondheid maar de stap naar SPF of hoge gezondheid is vaak nog groot. - Foto: Henk Riswick2. Kostprijs in Nederland blijft hoogDe Nederlandse kostprijs in 2018 is volgens het internationale economisch netwerk Interpig € 1,52 per kilo gewicht. Dat is stukken hoger dan in Denemarken (€ 1,38) en Spanje (€ 1,39). Ondanks een scherpe voerconversie liggen de voerkosten relatief hoog. Het grootste probleem zijn de mestkosten die in Nederland structureel hoog zijn. Ook kosten voor maatschappelijke eisen drukken hier harder door op de kostprijs, hoewel dat verschil kleiner is dan tien jaar geleden. Vergeleken met internationale spelers als de Verenigde Staten en Brazilië hebben alle Europese landen prijsnadeel. Een hogere kostprijs wordt niet terugverdiend in de verkoop van varkensvlees, wat de concurrentiepositie onder druk zet.De afzetkosten van mest zijn in Nederland structureel hoog en drukken hard op de kostprijzen. - Foto: Van Assendelft3. Risico’s bij afzet vlees buiten de EUNederland opereert in een Europese markt met zo’n 120% zelfvoorzieningsgraad, met concurrentie tussen landen en handelsakkoorden met andere grote producenten van varkensvlees. In dat krachtenspel is het Nederlandse varkensvlees weinig onderscheidend qua kostenniveau of kwaliteit.De Europese en Nederlandse varkenshouderij profiteren van de export naar China, maar dat is een risico. Zeker omdat in het verleden de export buiten Europa vooral gericht was op de bijproducten, maar de laatste jaren ook betere delen van het karkas naar verre bestemmingen gaan. Dat is niet erg, mits de afzet stabiel en structureel is. Dat is het nu niet het geval.Bij de vleesafzet binnen en buiten de EU ontbreekt het nog te veel aan een duidelijke focus. - Foto: Boerderij4. Andere competenties ondernemersTussen varkenshouders zijn verschillen in kennis- en kundeniveau groot. Dat zit deels vast op patronen. Voor het verhogen van de vakbekwaamheid kunnen begeleiders als de dierenarts en (voer)adviseur het verschil met de betere bedrijven verkleinen. Zelfkennis en openstaan voor verandering zijn belangrijk om stappen te zetten.Een groot bedrijf met (veel) personeel vraagt nieuwe competenties van een varkenshouder. Ook daarvoor geldt dat externe hulp tekorten kan invullen. De risico’s voor continuïteit zijn groter als één persoon over alles gaat. Dat is te voorkomen met een meerkoppig directieteam, eventueel met mensen zonder eigendom van het bedrijf.Een groot bedrijf met (veel) personeel vraagt nieuwe competenties van een varkenshouder. - Foto: Peter Roek5. Gebrek aan samenwerking in ketenIntegraties zijn voor de Nederlandse varkenshouder een brug te ver, maar gebrek aan samenwerking betaalt de sector in verlies aan kwaliteit en geld. Alleen al door niet optimaal af te leveren, laten varkenshouders euro’s per varken liggen. Ondanks initiatieven en kleine successen van vleesbedrijven is de sector er nooit in geslaagd een grootschalig merk met meerwaarde te lanceren. Kennis wordt vanuit protectionistische overwegingen nog te weinig uitgewisseld.In nieuwe marktconcepten wordt meer samengewerkt in de keten en dit biedt ook kansen om dit verder uit te bouwen. Het kunnen goede platformen zijn voor uitwisseling van data en logistieke afstemming.Via marktconcepten wordt samengewerkt en dat biedt kansen om verder uit te bouwen. - Foto: Bert Jansen6. Moeilijk pareren kritiek organisatiesMilieu- en dierwelzijnsorganisaties drukken een zware stempel op de politieke agenda en maatschappelijke acceptatie van de varkenshouderij. Deze organisaties spelen het spel beter en slagen er beter in bij het grote publiek een platform voor hun gedachtegoed te krijgen. Aanvallen op de sector blijken daardoor telkens moeilijk te pareren, tot grote frustratie van de ondernemers.Incidenten worden in de media groot uitgemeten en bij gevoelige thema’s als stalbranden en biggenuitval krijgt de sector daar maar moeilijk de vinger achter. De varkenshouderij zoekt al jaren naar de juiste toon in de communicatie met de burger/consument, maar slaagt daar echter beperkt in.Aanvallen op de varkenssector, zoals vorig jaar de stalbezetting in Boxtel door Meat the victims, blijken telkens moeilijk te pareren. - Foto: Bert Jansen