‘Niet gaan prutsen met het stalklimaat’

Klimaatspecialist Frans Lemans roept regelmatig op om het klimaat in stallen serieuzer te nemen. Van ontwerp tot gebruik gaat er in zijn ogen nog veel te veel mis.In een gesprek met klimaatadviseur Frans Lemans vallen enkele dingen op: het gebruik van duizenden foto’s op zijn tablet van goede en foute klimaatsituaties in varkensstallen en het gebruik van tegeltjeswijsheden om menselijk gedrag te omschrijven. Want dat er nog van alles misgaat bij het klimaat, is volgens Lemans vooral te wijten aan menselijke fouten, te beginnen bij het ontwerp van de stal.Lemans heeft een eigen, uitgesproken visie op klimaat in varkensstallen. Daarmee loopt hij wel eens uit de pas met het Klimaatplatform en collega-klimaatspecialisten. Hij is ook niet vies van een harde stelling om mensen te laten nadenken. “Ruim 50% van het jaar verprutsen we het klimaat in de stal door wind en vocht”, is een bekende uitspraak van de specialist. _{Lees verder onder de foto.} Frans Lemans (63) uit het Brabantse Goirle werkt sinds 2008 als zelfstandig klimaatspecialist varkenshouderij onder naam KlimaPlus. Hij werkte eerder als adviseur varkenshouderij bij de voormalige voerbedrijven Wessanen, ABC en Boerenbond Deurne. - Foto's: Peter RoekEr gaat in uw ogen nogal wat mis met het klimaat in varkensstallen. Is dat niet vreemd, want we hebben veel klimaatdeskundigen in Nederland?“Inderdaad, er zijn weinig landen met zoveel adviseurs voor het stalklimaat als in Nederland. In Duitsland zijn er maar een paar, waarvan ik er eentje ken. Maar er zijn er weinig die eerlijk durven te zijn naar de varkenshouder. Veel adviseurs hebben ook een ander belang. En er wordt nog veel te veel vanachter het bureau gewerkt en niet gekeken naar de werkelijke situatie. Dat begint al bij het ontwerp en de bouw van een stal.”Wat gaat daar al mis dan?“Er wordt veel te weinig gekeken naar de locatie en de klimaatomstandigheden buiten. Wind is voor 65% verantwoordelijk voor het verkeerde stalklimaat, een verkeerde luchtverdeling 30% en verkeerde instellingen van de computer maar 5%. Kijk maar eens op de windkaart van het KNMI, daarop is te zien dat de locatie van een bedrijf een groot verschil maakt. Hoe meer wind in een regio, hoe groter het belang is om die invloeden te beperken. Daar komen de verraderlijke windvlagen nog bij. Varkenshouders in winderige gebieden moeten daarom extra alert zijn op de impact van wind. In alle gevallen is de stand van de stal ten opzichte van de windrichting en andere gebouwen belangrijk, maar ook de juiste constructie van de inlaat. Ik heb jaren gehamerd op het correct gebruiken van winddrukkappen en dat is nu gelukkig goed ingeburgerd.Maar ook de invloed van de zon is een factor waar veel te weinig naar wordt gekeken. Door schaduw en zon kan de temperatuur bij de luchtinlaat zo 10 graden verschil maken. Ventileren is logica, kijken wat er echt gebeurt en het volgen van de natuurkundige principes. Dat gebeurt nog veel te weinig.” _{Lees verder onder het kader.} Respecteren van natuurkundige principesDe kern van succesvol ventileren is volgens Lemans het respecteren van de natuurkundige principes. Bij de verschillende onderdelen van het ventilatiesysteem is de optimale onderdruk verschillend. Bij de inlaat van buiten is het optimum in de zomer 5 pascal en in de winter 10 pascal. Op de plek waar de lucht de afdeling binnenkomt, mag de onderdruk in de winter een paar pascal lager zijn. Bij de ventilator of meet-smoorunit is een onderdruk circa 35 pascal. Te weinig onderdruk is een teken dat de luchtinlaat te groot is en dat maakt het ventilatiesysteem onstuurbaar.En de bouw zelf? Adviesbureaus en bouwbedrijven weten anno 2021 toch wel hoe ze een stal moeten ontwerpen en bouwen?“Ik kom nog zoveel constructiefouten tegen. Het zijn vaak kleine onbenulligheden met een grote invloed op het klimaat. Dan verdwijnt lucht via een ruimte achter de gevel, of zijn veel te dunne isolatieplaten boven een ventilatieplafond gebruikt, waar niemand ooit kijkt. Ook zie ik veel te veel leklucht in een afdeling stromen. Met een warmtecamera is dat allemaal mooi te zien. Het probleem is vaak dat de vergunningprocedure zo lang duurt. Als die dan eenmaal binnen is, moet de stal er meteen staan. Tijd om eens goed te overleggen over nieuwe ontwikkeling is er nauwelijks.”Bij de meeste varkensstallen hebben de leverancier van het ventilatiesysteem, het bouwbedrijf en de stalinrichter met een deel van het systeem te maken, waardoor niemand verantwoordelijk is voor het geheel. Zou het daarom niet goed zijn om turnkeystallen te bouwen? Dan is de kans op bouwfouten ook gelijk een stuk kleiner.“Dat zou heel goed zijn, maar voor de Nederlandse praktijk ondenkbaar. We hebben die bouwcultuur niet en ik zie dat ook zomaar niet veranderen. Een Nederlandse varkenshouder wil het toch net even anders dan die stal van de buurman. Het is jammer, maar het is zo.”Is het merk van de klimaatapparatuur een bepalende factor?“Er is wel wat verschil in bedieningsgemak en ik heb mijn eigen voorkeuren, maar dat is ook een kwestie van wat je gewend bent. Het valt me wel op hoe weinig kennis varkenshouders zelf van de techniek hebben. Ze kopen voor veel geld een Mercedes, maar weten niet hoe de airco en cruise control werken.” _{Lees verder onder de foto.} Klimaatspecialist Frans Lemans op zijn favoriete varkensboerderij van Van Gisbergen in Hooge Mierde (N.-Br.).Hoe schat u de kansen voor ventileren op overdruk? In andere landen gebeurt dat vaker, ook om geen valse lucht de stal binnen te trekken.“Ik geloof niet in 100% overdrukventilatie voor Nederlandse stallen. We hebben een aantal stallen gemaakt volgens het push-pull-principe. Dat is een combinatie van overdruk buiten de afdelingen en onderdruk in de afdelingen. Ventilatoren trekken de lucht binnen en duwen deze vervolgens boven het plafond. Daarvandaan gaat de lucht via het plafond in de afdeling. De overdruk boven het plafond voorkomt windinvloed en dat de lucht op de verkeerde plaatsen binnenkomt, via deuren of spleten in de muren. Bij het gebruik van luchtfilters is dat zelfs noodzakelijk.”U pleit al een tijd voor meer voorverwarming en meer ventilatie, met name in biggenstallen. Gebeurt dat al voldoende?“Vroeger leek het wel een sport om steeds minder te ventileren. Ik heb daar zelf ook aan meegedaan. Gelukkig is dat veranderd. Ik zie steeds meer voorverwarming die perfect is uitgevoerd. Met een warmtewisselaar is de energie in een stal prima herbruikbaar.”En verwarming in de afdeling?“Ook daar is nog veel te verbeteren. Wie meet de temperatuur van de vloer van de vleesvarkensstal voordat de biggen erin komen? Die moet 27 tot 28 graden Celsius zijn. In de vleeskuikenhouderij gebeurt dat standaard. Ik zie bedrijven met een heteluchtkanon de afdeling verwarmen als de biggen er al in liggen. Dat is helemaal fout, je krijgt CO₂ en vocht bij de varkens. Warmteterugwinning zou de basis moeten zijn.”Vocht is nog altijd de drager van alle problemen rondom klimaatKoelen zet ook door?“Veel stallen zijn uitgevoerd met hogedruknozzels. Dat kan goed werken, maar ik zie nog te vaak dat het systeem niet goed is aangelegd. Varkenshouders moeten niet gaan prutsen met het klimaat in de stal, beter is om te investeren in goede apparatuur zoals een chiller (soort airconditioning, red.) zodat de lucht minder vocht bevat. Vocht is nog altijd de drager van alle problemen rondom klimaat en gezondheid.”Dat kost allemaal aardig wat.“Een slecht klimaat kost veel meer. De trend van goedkoop bouwen heeft veel te lang geduurd en heel veel schade aangericht. Stel dat een stal € 50 per plaats duurder is, dat is € 7,50 per jaar of € 2,50 per afgeleverd varken. De resultaten hoeven niet heel veel te verbeteren om dat geld terug te verdienen. Een ding wat me verbaast, is dat de genetica zo snel stijgt maar de systemen in de stal dat niet bij kunnen benen. Daardoor blijft er heel veel geld liggen.”U zou zelf een luxe stal bouwen?“Nee hoor, ik hou wel van ‘keep it simple’. Maar je moet niet besparen op de verkeerde dingen. Aspecten als isolatie, verwarming en koelen zijn heel belangrijk. Maar qua luchtinlaat mag het simpel zijn, een eenvoudige deurventilatie bij vleesvarkens heeft nog altijd mijn voorkeur. Bij biggen zie ik het liefste houtwolcementplaten, een bolle vloer en voorverwarming.”