‘Meer aandacht voor invloed voer op varkensgezondheid’

Varkens krijgen niet alleen voer om ze te laten groeien, maar ook om ze gezond te houden, betoogt professor Josef Kamphues. Hij pleit voor een omslag.De Duitse professor Josef Kamphues loopt al heel veel jaren mee in zijn vakgebied diervoeding en darmgezondheid. Sinds 1993 leidt hij het instituut voor diervoeding van de Stiftung Tierärztliche Hochschule in Hannover. Op het enorme universiteitscomplex is het even zoeken naar de afdeling diervoeding. Borden staan alleen bij de ingang en de gebouwen in baksteen lijken op elkaar. Op zes weken leeftijd biggen spenenProfessor Kamphues heeft tussen de colleges door tijd voor een gesprek. Hij is niet bang zijn mening te delen en weet dat zijn ideeën niet altijd aansluiten bij de werkwijze in de varkenssector. Als het aan Kamphues ligt, gaan varkenshouders op zes weken leeftijd hun biggen spenen. Dan zijn problemen met speendiarree grotendeels verleden tijd, is zijn overtuiging. De professor is opgegroeid op een gemengd bedrijf met rundvee, varkens en akkerbouw in het Duitse Münsterland, zo’n 60 kilometer van de Nederlandse grens. Dankzij zijn kennis op zijn vakgebied is hij feilloos in staat in heel triviale bewoordingen uit te leggen wat hij bedoelt. Tijdens colleges behandelt hij diervoeding voor zowel boerderij- als huisdieren. Op het gebied van onderzoek richt hij zich voornamelijk op varkens- en pluimveevoeding. Hoe belangrijk is darmgezondheid bij varkens?“Dat is enorm belangrijk. In 40% van de gevallen waarin veterinair antibiotica worden toegepast, is dat gerelateerd aan verteringsproblemen bij varkens. Mijn overtuiging is daarom dat bij de samenstelling van het rantsoen en de productie daarvan niet alleen aandacht dient te zijn voor de technische resultaten. De invloed van het voer op de varkensgezondheid dient meer aandacht te krijgen. Het is belangrijk dat daar de komende jaren hard aan wordt gewerkt.”Prof. Dr. Josef Kamphues is sinds 1993 afdelingshoofd van het Instituut voor diervoeding van de Stiftung Tierärztliche Hochschule in Hannover. Hij is spreker tijdens het symposium Hogere varkensgezondheid op 16 januari in Eindhoven. Foto: Kees van DoorenWeegt dat zo zwaar?“Absoluut. Aan de slachtlijn wordt bij 60% van de varkens een maagafwijking vastgesteld. Dan is bijvoorbeeld het slijmvlies ontstoken. Dit zorgt voor een afwijkende bacteriecultuur in de maag. Dit heeft vervolgens negatief effect op de vertering in de darmen. Het percentage maagzweren zit op circa 10. De zweren zitten op de plek waar de slokdarm over gaat in de maag, net na de maagingang. Dit is een dierenwelzijns- en diergezondheidsprobleem. In het geval van heuse maagzweren is sprake van bloedverlies en daardoor zichtbaar bleke dieren.”In hoeverre speelt voeding een rol?“Het fijnmalen en persen van grondstoffen ondermijnt de maagwerking en het dierenwelzijn. Grondstoffen malen tot stof is uit den boze. Voer is niet alleen bedoeld om dieren te laten groeien, maar ook om ze gezond te houden. De procestechniek speelt een grote rol om de maag van varkens in conditie te houden.”‘Het moet een totale chaos zijn in de darmen van een big na spenen’Blijft E.coli een Angstgegner?“Ik vrees voorlopig van wel. Ik doe al dertig jaar onderzoek naar E. coli bij varkens. Het heeft in deze periode meer vragen opgeroepen dan beantwoord. Wat betreft slingerziekte als gevolg van E. coli is het probleem minder groot. Daar bestaat een goed vaccin tegen. Anders is het gesteld met speendiarree door coli. Dat blijft een grote uitdaging om daar een antwoord op te vinden. Veel bedrijven spenen ergens tussen 22 en 26 dagen leeftijd van de biggen. Het moet een totale chaos zijn in het verteringsapparaat van een big als deze plotseling geen melk meer krijgt, maar alleen plantaardig voedsel. Een zeug die vijftien biggen speent, is normaal. Een derde daarvan heeft nooit droogvoer gehad. Nog een derde heeft soms iets droogvoer gehad en de rest is onvoldoende ontwikkeld door gebrek aan biest en moedermelk. Deze laatste groep is niet het meest vitaal. Het kan daarom onmogelijk goed gaan als zo’n toom biggen van de melk afgaat. Als de voeropname van jonge biggen enkele uren stil komt te liggen, is dat desastreus voor deze dieren. Ze kunnen niet lang zonder voer en zullen zich vervolgens overeten. Mijn adviezen om speendiarree tegen te gaan zijn niet welkom. Ik stel voor op zes weken te spenen, zodat biggen geleidelijk aan het droogvoer wennen. Hoe jonger wordt gespeend, hoe groter het risico op darmproblemen bij de biggen. Kamphues stelt voor om op zes weken te spenen, zodat biggen geleidelijk aan het droogvoer wennen. Hoe jonger wordt gespeend, hoe groter het risico op darmproblemen bij de biggen, zegt hij. Foto: Henk RiswickIk verwijt de varkenshouders niets. Het is de aanhoudende druk om de productiviteit in de veehouderij te verhogen, die de oorzaak is. Dit gaat door. Alle boeren willen achttien geboren biggen bij een zeug. Hoe groter de toom, hoe lichter de biggen zijn, hoe minder biest ze krijgen en hoe groter de kans op speendiarree. Ik vertel geen nieuws. Dit is allemaal allang bekend. Ik was nog niet zo lang geleden op een bedrijf met Deense zeugen. Daar waren meer zeugen met twintig (dood en levend geboren biggen samen) dan zeugen met minder dan dit aantal biggen. Ik denk steeds, ‘Wat is het effect van de voeding en gezondheid op deze grote tomen biggen?’ Bij biggen met een geboortegewicht onder de 800 gram verandert de lichaamssamenstelling, de verhouding vet, spieren, vocht en botten. Dat gaat ook ten koste van de weerstand van een dier.”Is die varkensdarm zo gevoelig na spenen?“Ja, absoluut. De dunne darm is 22 meter lang. Hier worden voedingsstoffen opgenomen in het dier. Het is belangrijk dat het eiwit zoveel mogelijk is verteerd in de dunne darm. De focus op hoge groei is een groot gevaar. Om de darmen gezond te houden zijn grof gemalen granen en meelvorm het ideaal. Fijn gemalen grondstoffen in brokvorm zijn voor het verteringsapparaat een belasting.” In hoeverre speelt de dierverzorging een rol?“In grote mate, zou ik zeggen. Een goede hygiëne en stalklimaat helpen te voorkomen dat infecties optreden of verergeren. Allerlei vormen van stress hebben invloed op de voervertering en verminderen de weerstand. Het kan te koud zijn in de afdeling, maar ook te warm. Een gevaar schuilt ook in mycotoxinen die in het voer zitten. Vooral DON is gevaarlijk. Als varkens langere tijd zijn blootgesteld aan DON veroorzaakt dat darmschade en krijgen ziektekiemen meer ruimte om toe te slaan. Het gaat ten koste van het afweersysteem van varkens.”Er wordt nogal eens gesuggereerd dat op SPF-bedrijven varkens gevoeliger zijn voor darmproblemen. Is dat terecht?“Ik kan dat niet bevestigen. Ik weet wel dat diergezondheid sterk is gerelateerd aan de voeding en de procestechniek.”En de grondstofkeuze?“De grondstofkeuze heeft invloed op de vertering van het voer. Rogge in vleesvarkensvoer is bijvoorbeeld een goede optie. Rogge bevat koolhydraten die verteren in de dikke darm. Bij de fermentatie ervan komt relatief veel boterzuur vrij. Dat remt de ontwikkeling van salmonella en houdt de dieren gezond. Rogge heeft nog een pluspunt. Deze graansoort gaat tevens de vorming van skatol tegen. Dit is één van de twee stoffen die zorgt voor berengeur aan het vlees. Bij sommige rassen is berengeur meer gerelateerd aan skatol, bij andere aan androsteron.” Kamphues vindt dat een antibioticavrije varkenshouderij realistisch is, als iedereen accepteert dat de uitval in de varkenshouderij enorm zal stijgen als gevolg van infecties. Foto: Fotostudio Atelier 68 Is een antibioticavrije varkenshouderij realistisch?“Ja, maar onder een voorwaarde: iedereen zal moeten accepteren dat de uitval in de varkenshouderij enorm stijgt als gevolg van infecties. Hier botsen diverse wensen. Minder gebruik van antibiotica is gevraagd. Maar het is ook belangrijk de sterfte beperkt te houden en het dierenwelzijn te garanderen. Vaccinaties zijn een belangrijk hulpmiddel om minder gebruik van antibiotica mogelijk te maken.” Niettemin zijn er bedrijven die met heel weinig of deels zonder antibiotica toekunnen. Wat doen zij anders dan het gros van hun collega’s?“Dat klopt, zulke bedrijven zijn er. Deze boeren zijn in staat om als het ware te communiceren met de dieren. Die hebben dat fingerspitzengefühl waarmee zij waarnemen dat dieren niet lekker in hun vel zitten en weten dat te vertalen naar oplossingen. Voor mijn studenten zijn dit de meest interessante bedrijven om mee te kijken en te zien en te ervaren hoe zij werken en omgaan met hun dieren. De vraag is wat maakt het verschil tussen deze bedrijven waar het schijnbaar makkelijk loopt en veel bedrijven die moeite hebben de dieren gezond te houden? Wetenschappelijk blijft dat moeilijk te onderbouwen wat het verschil maakt tussen bedrijven. Dat is een combinatie van factoren.” Ten slotte, heeft fermentatie meerwaarde?“Absoluut. Procesmatige fermentatie van voeders heeft een breed scala aan voordelen, met name voor darmgezondheid. Er is een aandachtspunt. Het risico van gefermenteerde rantsoenen is dat er veel deeltjes in zitten kleiner dan 0,2 millimeter, met risico op maagzweren tot gevolg. Daarom is het aan te raden ingrediënten aan het eindrantsoen toe te voegen, zoals gewalste gerst.” TIHO is internationaal georiënteerdDe Tierärztliche Hochschule in Hannover is zeer internationaal gericht. Met universiteiten over de hele wereld zijn partnerschappen aangegaan. Het netwerk maakt uitwisseling van studenten over de hele wereld mogelijk en stimuleert gezamenlijk onderzoek. De universiteit in Hannover richt zich in grote mate op veterinairmedische wetenschap. In 2015 is een internationaliseringsaanpak geformuleerd om het voor buitenlandse studenten aantrekkelijk te maken naar Hannover te komen.