Langjarige pacht als beloning voor duurzame boer

Landgoed Vilsteren introduceert als verpachter een vernieuwende constructie voor geliberaliseerde pacht: duurzame eisen én pachtduur.Landgoed Vilsteren is fraai gelegen, ten zuiden van de rivier de Vecht in Overijssel. In dit bosrijke gebied krijgen pachtende boeren vanaf dit jaar met een bijzonder contract te maken.Voor geliberaliseerde pachtgrond gelden in 2020 nieuwe voorwaarden: een puntensysteem met 14 duurzame eisen, waarbij een boer een krappe 50% score moet halen. Daarvoor krijgt de boer ook iets terug. Denk aan een geliberaliseerd pachtcontract dat 12 jaar geldig is én automatisch 12 jaar verlengd wordt als de boer zijn score haalt. Daarmee is het contract voor beide partijen duurzaam en onderscheidt het zich van geliberaliseerde pachtconstructies elders in Nederland.Waarom duurzame geliberaliseerde pacht?Pachtcontracten van 1 jaar zijn gangbaar bij deze pachtvorm, vertelt Hugo Vernhout. Hij is al 22 jaar directeur-rentmeester van Landgoed Vilsteren. “In 2011 trokken we als landgoed de conclusie dat schaalvergroting van de landbouw niet binnen onze landgoedstructuur blijft passen, terwijl 75% van alle landbouwgrond reguliere pacht is waar het landgoed zich niet mee mag bemoeien. We wisten dat dit op termijn zou gaan botsen met de cultuurhistorie, natuurwaarde, recreatie en landschappelijke elementen in het landgoed.” _{Tekst gaat verder onder de foto‘s.}
Een fraai overzicht van Landgoed Vilsteren in Overijssel met het voor Nederland unieke landgoeddorp. Een paar 100 meter ten noorden van de kerk bevindt zich het melkveebedrijf van familie Koggel. - Foto's: Ruud PloegTien boeren pachten samen ruim 40% van de grond van Landgoed Vilsteren. Een kwart van die grond is geliberaliseerde pacht.Grond duurzaam verdelenLandgoed Vilsteren probeerde om die reden denkrichtingen uit; toegevoegde waarde via boerderijverkoop, excursies bij duurzame agrarische voorlopers, een eigen streekmerk. Boeren reageerden wisselend. “De sleutel lag uiteindelijk bij het deel waar we als landgoed wél invloed op hebben: geliberaliseerde pachtgrond. Dit geldt voor circa 100 hectare van alle landbouwgrond. Het adagium was altijd ‘verdeel en heers’ en korte jaarcontracten. Wij besloten die grond voortaan op basis van duurzame boerenplannen te gaan verdelen. Met een waardevolle, lange pachttermijn als wisselgeld. Door die zekerheid gaan boeren ook investeren in grond. Met een eenjarig contract is die stimulans er niet, terwijl wij de bodem juist zo belangrijk vinden.”14 duurzame voorwaarden voor geliberaliseerde pachtLandgoed Vilsteren heeft 14 bijzondere voorwaarden opgesteld voor geliberaliseerde pachtgrond. Elke voorwaarde is minimaal 1 punt waard. Een boer moet ten minste aan 10 punten voldoen.Per 10 koeien minimaal 1 hectare huiskavel beschikbaar voor weidegang. Voor jaarlijks 720 uur weidegang krijgen boeren 1 punt, voor 1.440 uur 2 punten.Minimaal 60% blijvend grasland. Een boer krijgt 2 punten als dit voor alle grond van het bedrijf geldt.Mest- en spuitvrije strook van 3 meter langs watergangen voor vermindering afspoeling. 2 punten als dit voor alle bedrijfsgrond geldt.Niet-kerende grondbewerking bouwland. Een boer krijgt 2 punten als dit voor al het bouwland geldt.Geen kunstmestgebruik. 2 punten als de boer nergens kunstmest op zijn bedrijf toepast.Aanplant van minimaal 50 bomen of struiken per jaar. De boer krijgt 2 punten als dit op het hele bedrijf gebeurt.Minimaal 5% van het land moet kruidenrijk grasland, akkerrand of beheergrond landschapselementen zijn. Dit mag samenvallen met een strook langs een waterloop. 2 punten als de boer dit op al zijn land toepast. Minimaal 65% eiwit van eigen land (geen buurtcontracten).Stikstofoverschot bodem mag niet hoger zijn dan 150 kilo per hectare.Maximaal 75 kilo ammoniakuitstoot per hectare.Organische stofbalans is tenminste neutraal.Gebruik of zelf opwekken van groene stroom.Bezoekers ontvangen op het bedrijf of deelnemen aan samenwerking op het landgoed.Cursussen volgen gericht op duurzame landbouw, bodembeheer en biodiversiteit.Geliberaliseerde pacht in nieuw jasjeDe nieuwe pachtvorm is officieus dit jaar al bij één veehouder van kracht geworden. Samen met Vernhout overlegde die juni 2019 een proefcontract aan de Grondkamer voor één perceel van 1,9 hectare. Dat is begin januari in principe goedgekeurd, waardoor Vernhout straks al nieuwe contracten naar de Grondkamer kan opsturen. “Dat was toch wel een verrassing. Het is een vernieuwend en eigen ontwerp, rakend aan grenzen van het juridisch bestel.” Dat dit geen sinecure is, bleek eind januari nog. De Grondkamer schoot toen een glyfosaatverbod op pachtgrond van de gemeente Gilze en Rijen af.‘De duurzame lijst prikkelt, je wordt als boer uitgedaagd’Het veebedrijf van familie Koggel ligt een paar 100 meter achter het dorp Vilsteren in Overijssel. Kenmerkend zijn de donkergroengele luiken van de boerderij. Typerend voor de streek. Minder opvallend zijn de zwarte zonnepanelen op het dak van de ligboxenstal. “Een eis van het landgoed vanwege landschappelijke inpassing”, legt Leo Koggel uit. Tegelijkertijd scoort de veehouder met zijn zonnepanelen direct al een duurzaam punt voor het landgoed.
Leo Koggel (54) heeft met zijn vrouw Sonja (48) in maatschap 55 melkkoeien en 20 stuks jongvee. Koggel heeft 27 hectare reguliere pachtgrond, 6 hectare geliberaliseerde pacht 2,2 hectare in eigendom, 18 hectare huiskavel, 4 veldkavels en een 12-jarig contract. Koggel is de eerste boer in Vilsteren die voor zijn geliberaliseerde pachtgrond een contract van 12 jaar heeft gekregen. Het was zijn proefcontract dat eind 2019 voorlag bij de Grondkamer. “Idealiter is al onze grond reguliere pacht, maar dit pakt voor ons ook goed uit. Voorheen kregen we altijd contracten van 1 jaar, waardoor we nooit aan grondverbetering deden of investeerden. Je kon de grond immers zo weer kwijt zijn. Nu is dat anders. Van een perceel mais gaan we nu voor het eerst grasland maken. Ook gaan we sloten trekken voor ontwatering en kunnen we een afrastering maken. Eerder had dit geen enkele zin vanwege de korte termijn.”

De melkveehouder vindt het een voordeel dat enkele punten uit het duurzame-eisenpakket van Landgoed Vilsteren aansluiten bij bestaande concepten of melkfabrieken. Zelf levert hij aan Cono waardoor de 2 punten voor weidegang nu al binnen bereik liggen. Op andere punten voldoet de veehouder eveneens. Voorbeelden zijn minimaal 60% blijvend grasland, ten minste 65% eiwit van eigen land, niet-kerende grondbewerking, scholing en het ontvangen van bezoekers. Zo is de boerderij een rustpunt en is er een pipowagen om te overnachten langs een fietsroute.

“In totaal scoren we nu al bijna 10 duurzame punten”, zegt Koggel. Dat betekent niet dat de melkveehouder vanaf nu niks meer doet. “De duurzame lijst prikkelt ook, je wordt als boer uitgedaagd om kritisch naar je bedrijf en functioneren te kijken. Wat zijn de gevolgen voor je kinderen?”
Een flinke uitdaging is het kunstmestgebruik. “Het zal niet makkelijk worden om dit naar nul te brengen, maar we gaan het zeker proberen. Het is fijn dat we daar tot 2031 de tijd voor hebben, want in het jaar voor het contracteinde worden we er pas op afgerekend.”

Bonus voor boer als hele bedrijf voldoetLandgoed Vilsteren is sinds 1328 een landgoed. Toen zwaaide ridder Herman van Vilsteren als leenheer de scepter. Het was een agrarisch esdorpenlandschap waar later pas landgoedelementen en – uniek in Nederland – landgoeddorp Vilsteren bij kwamen. Boeren spelen echter nog steeds een grote rol. Ze pachten 40% van alle grond. “In mijn 22 jaar is het aantal pachtende boeren beperkt afgenomen, van 12 naar 10”, vertelt Vernhout. “Deze gemeenschap is hecht. Als een boer al stopt, zoeken we de opvolger in Vilsteren. In mijn tijd kwam er nooit een boer van buitenaf.”In het kort: Landgoed VilsterenLandgoed Vilsteren ligt in het Overijsselse Vechtdal, tussen Dalfsen en Ommen. Het landgoed is 1.052 hectare groot. 416 hectare is landbouwgrond en 532 hectare is bos en natuur. De overige grond bestaat uit het dorp Vilsteren en het Gasuniecomplex. Landgoed Vilsteren valt onder een Natuurschoonwet bv. De 36 aandeelhouders van deze bv zijn op een enkele uitzondering na nazaten van de familie Cremers, die het landgoed 303 jaar in eigendom heeft (niet altijd onder die familienaam). Voor hen weegt emotioneel bezit zwaarder dan economisch bezit. Het voortbestaan van het landgoed staat voorop.Nieuw pachtcontract toegespitst op melkveehoudersMelkvee voert in Vilsteren de boventoon. Van de 10 pachters zijn er 8 melkveehouder. De anderen zijn vleesveehouder en akkerbouwer. Vernhout: “De nieuwe contracten zijn op maat van melkveehouders. Voor de andere 2 boeren zullen de duurzame eisen er iets anders uit gaan zien, maar ze zijn enthousiast over het idee.”In het ‘melkvee-contract’ – met ongewijzigde pachtprijs – moeten boeren aan 14 eisen voldoen. Voorbeelden zijn weidegang of groene stroom. In totaal kunnen boeren 21 punten halen. In zeven gevallen is een extra punt te scoren. “Dat geldt als boeren dit niet alleen op geliberaliseerde pachtgrond toepassen, maar op het hele bedrijf”, legt Vernhout uit. “Denk aan geen kunstmestgebruik.”Bij voldoende punten verlenging contractAls boeren een jaar voor het einde van de 12 jaar geldende pachttermijn minimaal aan 10 van de 21 punten voldoen, wordt hun contract verlengd. “Boeren kunnen hier relatief snel aan voldoen”, stelt Vernhout. “Veel punten sluiten aan op bestaande structuren als PlanetProof. Onze boeren hebben nooit gevraagd wat de meerkosten van de eisen zijn. Daarnaast bieden we maatwerk. De boer kan binnen de 14 punten ‘shoppen’ wat het best bij zijn bedrijf past.”Die flexibiliteit zit in meer dingen. Zo staat er een optie in het contract dat de duurzame-puntenlijst tussentijds aangepast kan worden. Mits landgoed én boer beiden akkoord zijn. Vernhout: “Duurzaamheid is altijd in ontwikkeling. Daarop wilden we inspelen.”Duurzame langetermijnrelatie met boerenVoor Landgoed Vilsteren is het nieuwe geliberaliseerde pachtcontract een zeker risico. Boeren kunnen in hun eerste contract ook 12 jaar niets aan duurzaamheid doen. “Maar dan is het daarna ook afgelopen”, verduidelijkt Vernhout, die gelooft in een duurzame langetermijnrelatie. “Een beloning op basis van pachtprijs vonden we geen juiste stimulans. Dat is maar even leuk. Een nulmeting – waarbij je als boer alleen contractverlenging krijgt als je een bepaald percentage verbeterd bent – was dat evenmin. Dan straf je de voorlopers die al veel aan duurzaamheid gedaan hebben.”Voedselbos in VilsterenInmiddels heeft Landgoed Vilsteren al ideeën over duurzame projecten in het gebied. Voorbeelden zijn een voedselbos bij een veehouder en agrobosbouw bij de akkerbouwer. “Ook willen we de vele bosrandpercelen een andere invulling geven”, aldus Vernhout. “We denken aan geleidelijke overgangen zoals planten, bomen en struiken die als voederhaag dienen voor koeien. Of productieperceeltjes voor menselijk gebruik; noten of bessen. Zo worden deze randen ‘dubbeldoel’.”In ons ideaalplaatje verdienen boeren straks hun boterham met klassieke landbouw én een eco-dienst^{Hugo Vernhout, directeur-rentmeester van Landgoed Vilsteren}In het ideaalplaatje van Vernhout verdienen de boeren in Vilsteren straks op twee manieren hun boterham: met het klassieke landbouwproduct én een eco-dienst. “Een stip op de horizon, maar nu al voorzichtig ingebed in dit nieuwe pachtcontract.”