‘Landbouw is per definitie niet circulair’

WUR-onderzoeker Theun Vellinga mist in de huidige kringloopvisie van de overheid twee dingen: aandacht voor retourstromen van nutriënten, en een oplossing voor wat hij noemt ‘het lek in de kringloop’.Onderzoeker Theun Vellinga (Wageningen Livestock Research) is een van de ontwikkelaars van de kringlooptoets, bedoeld om inzicht te krijgen in het effect van maatregelen die kringlopen moeten sluiten. Hij mist in de huidige kringloopvisie van de overheid 2 dingen: aandacht voor retourstromen van nutriënten en een oplossing voor wat hij noemt ‘het lek in de kringloop’. “Je kunt wel toe naar Europese grondstoffen. Maar of er nu soja en granen hierheen komen vanuit Brazilië of vanuit Oekraïne, de nutriënten accumuleren hier in Nederland. We moeten nadenken over retourstromen. Ons grootste lek in het systeem zit bovendien bij wat jij en ik opeten, en naar het toilet brengen. Daar raken we fosfaat, maar ook andere nutriënten, kwijt uit ons landbouwvoedselsysteem.”Zolang dat lek bestaat, kunnen we het dan in uw optiek hebben over de landbouwkringloop beter sluiten?“Nee, landbouw is per definitie niet circulair. Een landbouwbedrijf produceert aardappelen, bieten of melk en verkoopt die. Maar er zijn geen afspraken dat de nutriënten daaruit, na benutting door jou en mij, weer terugkomen in de vorm van meststoffen. Een melkveebedrijf produceert ruwweg driekwart van zijn voer zelf. Eén kwart komt binnen als mengvoer. Van de nutriënten die die koe opeet, vind je ruwweg 30% terug in de melk en het vlees en 70% in de mest. Het is ongeveer in balans: dat wat je aan nutriënten afvoert in vlees en melk, komt via mengvoer weer binnen. Maar dat is niet circulair, dat is compensatie. En als die compensatie mooi past zeggen we: dat is een circulair bedrijf.”Theun Vellinga: "Mijn bezwaar tegen het woord kringlooplandbouw is dat nutriënten het landbouwsysteem verlaten. Als je het hebt over een kringlooplandbouw-voedselsysteem kun je serieus over kringlopen nadenken." - Foto: Ruud PloegU bent zelf aanjager circulaire landbouw bij de Vereniging Circulair Fryslân. Maar eigenlijk gelooft u niet dat die bestaat?“Vanuit die functie ben ik als eerste aangehaakt bij Tour de Poep, een initiatief van fouragehandelaar Theo Mulder. We hebben poep en plas van mensen verzameld en geanalyseerd om te kijken wat daarin zit. Dit gaan we opschalen: wat betekent dat voor Nederland als geheel? Als we circulair willen zijn, zullen we iets moeten doen met de terugkeer van nutriënten uit de humane consumptie.”Is het wenselijk om na te streven dat die menselijke stromen terugkomen in de landbouw?“We kunnen het ons niet veroorloven om nutriënten te verliezen en dat doen we op grote schaal. We verliezen stikstof – maar dat moet je altijd wel aanvullen –, maar we verliezen ook fosfaat, kalium, zink, koper, selenium, ijzer, boor. Rioolslib wordt verbrand en eindigt onder de wegen. Fosfor halen we uit mijnen. Daar zijn er maar een paar van ter wereld. De belangrijkste liggen in Marokko. Geleerden twisten erover of dit voorraden zijn voor 40 of 400 jaar, maar het is in ieder geval een eindige voorraad. Voor een aantal spoorelementen zoals zink en selenium zijn die voorraden nog kleiner.”Het nutriëntenvraagstuk is niet meer alleen een landbouwvraagstuk, het is een landbouwvoedselvraagstukZit de landbouw erop te wachten om die humane stromen terug te krijgen?“Het fosfaatoverschot in Nederland wordt alleen maar groter. We zullen nog harder na moeten denken over hoe we kunnen zorgen dat we uit poep en plas, van zowel dier als mens, bruikbare en gewilde meststoffen maken voor de plantaardige productie. In mest van dieren zitten bovendien soms al resten van diergeneesmiddelen, dat is bij humaan gebruik niet anders. Anticonceptiepillen, antibiotica, medicijnen, soms zelfs allerlei opwekkende middelen. Het is geen gemakkelijke opgave. Maar het betekent ook dat het nutriëntenvraagstuk niet meer alleen een landbouwvraagstuk is, het is een landbouwvoedselvraagstuk. De gemeente verzorgt de riolen, woningbouwers bouwen de woningen die aangesloten worden op het riool. Je moet nadenken over hoe je hele waterzuiveringssysteem gaat organiseren en wat dit betekent voor het toilet in je huis.”Heeft de boer daar überhaupt een rol in?“In dat stuk niet. Uiteindelijk moeten er goede meststoffen uitkomen, en is het dan een meststof die je als boer kunt kiezen. Het fosfaatoverschot zal denk ik 50 tot 100% groter worden en dat betekent dat we nog harder na moeten denken over de terugkeer van nutriënten. We hebben discussie over Europese soja en ander eiwit, maar in principe maakt het niets uit of dit nou uit Brazilië of uit Bulgarije komt. We zullen er over na moeten denken dat daar weer nutriënten terugkomen, anders ontstaat daar een landbouwsysteem dat volledig draait op kunstmestfosfaat.”ProfielTheun Vellinga is onderzoeker bij de afdeling Veehouderij en Omgeving van Wageningen Livestock Research, waar hij zich onder andere bezighoudt met het sluiten van mineralenkringlopen. Hij heeft ruim 30 jaar ervaring met veehouderijonderzoek, variërend van graslandmanagement en stikstofbenutting tot agrarisch natuurbeheer. Daarnaast heeft hij internationaal ervaring met onderzoek naar onder meer broeikasgasemissies, de veevoerketen en het sluiten van mineralenkringlopen. Vellinga is tevens Aanjager projecten Circulaire Landbouw bij Circulair Friesland en programmaleider Natuur Inclusieve Landbouw bij Living Lab Fryslân.Hoe kijkt u aan tegen circulariteit als het gaat om de pluimveesector?“Een deel van de pluimveemest wordt verbrand, terwijl het zulk mooi spul is: gedroogd en geconcentreerd in nutriënten. Het is een mestsoort die goed te exporteren is, zonder al te veel bewerkingen. Na verbranding zit een deel van de fosfor nog wel in de as, maar je bent wel al je stikstof kwijt. Die kun je op zich makkelijk weer uit de lucht plukken, maar dat kost veel energie. Om nog maar niet te spreken over alle spoorelementen die je kwijtraakt.”Wat u betreft past BMC Moerdijk niet in een circulaire landbouw?“Absoluut niet. Waar ik niet mee wil zeggen dat je BMC morgen acuut dicht moet gooien. Maar je moet er over gaan nadenken over hoe je met die mest omgaat. Een retourstroom hoeft niet 1 op 1 naar daar waar je soja hebt gekocht. Maar je moet in ieder geval zorgen dat al wat er aan nutriënten uit het voedingssysteem komt, zowel in de vorm van dierlijke als menselijke mest, weer ingezet wordt als meststof in het landbouwsysteem.”In de kringloopvisie van het ministerie gaat het over het efficiënter benutten van grondstoffen, het verwerken van reststromen, en grondstoffen van dichterbij halen. Gaat ons dat helpen meer circulaire landbouw te krijgen?“Ja, maar het is marginaal. We hebben al een enorm efficiënt systeem in Nederland. Er zijn de afgelopen 20 jaar al enorme slagen in gemaakt als je kijkt naar de ontwikkeling van de voederconversies, of naar de lagere excreties, bijvoorbeeld per kilo kip. Ik chargeer het wat, maar je kunt in een niet-kloppend systeem je best doen om het zo goed mogelijk te doen, maar in feite moet je eerst zorgen dat het systeem klopt.”De kringlooptoets afgebeeld. Schematische vereenvoudigde weergave van de kringlopen van nutriënten en organische stof in een productie- en consumptieketen. De gebogen lijnen zijn productie en consumptie, de gestippelde cirkels zijn de schakelpunten waar producten worden verhandeld, verwerkt en getransporteerd. - Beeld: BoerderijHebt u er ideeën over hoe dat ‘humane lek’ gedicht zou kunnen worden?“Dat is een traject waar heel veel partijen in moeten samenwerken. Er zijn veelbelovende initiatieven. In Sneek is een project waarbij een nieuwbouwwijk niet op het riool is aangesloten, maar waar huishoudelijk afvalwater op een andere manier wordt gereinigd en de nutriënten worden teruggewonnen. Het is niet zo dat volgende week ineens iedereen van het riool af moet. Maar de enorme bouwopgave in Nederland is een kans.”Mijn bezwaar tegen het woord kringlooplandbouw is dat er nutriënten het landbouwsysteem verlatenEn de term kringlooplandbouw, moet die van tafel?“Mensen zijn zich er wel erg bewust van geworden dat je in kringlopen moet denken. Dat is winst. Mijn bezwaar tegen het woord kringlooplandbouw is dat er nutriënten het landbouwsysteem verlaten. Als je het hebt over een kringlooplandbouw-voedsel-systeem kun je serieus over kringlopen nadenken. Dat komt ik in de visie niet tegen, en dat vind ik wel jammer. Tegelijk kun je je best afvragen of we onze grondstoffen van over de hele wereld moeten halen. Op het moment dat je dit Europees regelt is het waarschijnlijk makkelijker afspraken maken over retourstromen.”Dit interview is verschenen in Pluimveehouderij #02