Fosfaatrechten: minder melk en vee

Een jaar geleden kwam de handel in fosfaatrechten voorzichtig op gang. De prijzen fluctueren, maar een ding is duidelijk: de invoering van fosfaatrechten heeft grote gevolgen voor de melkveehouderij.De invoering van de fosfaatrechten heeft de Nederlandse melkveehouderij behoorlijk opgeschud. Het heeft onmiskenbaar invloed gehad op de melkproductie en de omvang van rundveestapel. In de eerste plaats zorgde de generieke korting van 8,3% op de fosfaatrechten ervoor dat niet-grondgebonden melkveehouders hun veestapel moest inkrimpen. Dat leidde in de aanloop naar 2018 al voor een recordaantal runderslachtingen in 2017.Het grote aantal runderslachtingen bleef echter ook in 2018 zichtbaar. Zelfs in het derde kwartaal van dit jaar kwamen ongekend veel runderen aan de haken. Tot en met dit derde kwartaal slachtten Nederlandse runderslachterijen al bijna 500.000 runderen. Dat is weliswaar iets minder dan in diezelfde periode vorig jaar, toen 521.000 dieren aan de haken kwamen, maar nog altijd fors meer dan in eerdere jaren.Krimp van rundveestapelHet recordaantal aan runderslachtingen vertaalt zich direct in een duidelijke krimp van de rundveestapel. Vanaf het derde kwartaal in 2016 worden steeds minder runderen geteld in Nederland. Uit cijfers van RVO.nl blijkt dat Nederland op 1 oktober 2018, 3,85 miljoen runderen telde. Op 1 oktober 2016 waren er nog 4,3 miljoen runderen. Vooral het aantal vrouwelijke runderen wordt duidelijk minder. Waren dat er op de genoemde peildatum in 2016 nog 3,32 miljoen, op diezelfde datum dit jaar werden er nog 2,87 miljoen geteld. Een krimp van bijna 500.000 dieren. Bij de mannelijke runderen is het verschil tussen 1 oktober 2016 en 2018 veel kleiner. In 2016 werden 985.000 dieren geteld, in 2018 nog 978.000.De krimp in de rundveestapel, en dus ook de melkveestapel, laat zich op zijn beurt weer vertalen in een afnemende melkaanvoer. In de eerste 3 kwartalen van dit jaar werd 10,58 miljoen ton melk geproduceerd door de Nederlandse melkveehouderij, blijkt uit cijfers van RVO.nl. Uit die cijfers blijkt ook dat in dezelfde periode vorig jaar nog 10,77 miljoen ton melk werd geleverd, terwijl dat in 2016 zelfs nog meer was. Daarbij moet echter niet worden voorbijgegaan aan de droogte. Die heeft dit jaar ongetwijfeld invloed gehad op de melkproductie in augustus en september.Prijs fosfaatrechten fluctueert forsNa de invoering van de fosfaatrechten op 1 januari 2018 heeft de markt voor de rechten flinke prijsmutaties laten zien. De notering varieerde van € 177 per netto kilo in april tot € 276 per netto kilo in september.Handelaren en bemiddelaars zagen eind vorig jaar de eerste transacties in fosfaatrechten voorbijkomen. Het ging nog niet daadwerkelijk om de rechten zelf, maar toen nog om opties op rechten. Melkveehouders kregen in januari een beschikking van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl), waarin stond hoeveel rechten ze kregen. De rechten die onder optie werden gekocht, kwamen in de meeste gevallen van stoppende bedrijven. Voor fosfaatrechten die onder optie werden gekocht, werd eind 2017 zo’n € 200 per netto kilo betaald. Sommige partijen gingen voor meer geld weg, anderen voor iets minder.Fosfaatrechten kosten op dit moment zo’n €250 per netto kilo, terwijl recent ook nog €275 per netto kilo werd betaald. Dat maakt het kopen van fosfaatrechten een behoorlijke investering. - Foto: Koos GroenewoldDe huidige markt focust zich vooral op kleinere partijen fosfaatrechten (tot 200 kilo). Aan het begin van het jaar was de omvang af en toe behoorlijk veel groter. Handelaren zien hiervoor meerdere oorzaken. De eerste – en waarschijnlijk ook belangrijkste – reden is het prijsniveau van de fosfaatrechten. Op dit moment ligt de prijs op zo’n € 250 per netto kilo, waar recent ook nog een prijsniveau van € 275 per netto kilo werd gehaald. Dat maakt het kopen van fosfaatrechten een behoorlijke investering. Voor een partij van 200 kilo wordt dan al snel € 50.000 of meer betaald. In de eerste helft van het jaar kwam de prijs niet boven € 200 per netto kilo. Dat scheelt bij een partij van 200 kilo toch al snel meer dan € 10.000.Grote partijen komen nu nog maar sporadisch op de marktNaast het relatief hoge prijsniveau van dit moment is ook de versplintering in het aanbod een belangrijke reden waarom nauwelijks tot geen grote partijen meer worden verkocht. Waar begin van het jaar zelfs nog partijen van 2.000 kilo werden aangeboden, gebeurt dat nu niet meer. Het totale aanbod is weliswaar niet eens veel kleiner, maar meer verdeeld over meerdere aanbieders. Melkveehouders die een paar honderd kilo over hebben, bieden dit te koop aan.De grote partijen komen nu nog maar sporadisch op de markt. En zelfs dan worden ze niet als een partij verkocht. 2.000 kilo fosfaat wordt dan bijvoorbeeld in porties van 200 of 250 kilo verkocht, laten handelaren weten. In de eerste plaats is zoveel fosfaat bijkopen bij bijna geen enkele melkveehouder noodzaak. Daarnaast moet voor 2.000 kilo aan fosfaatrechten flink in de buidel worden getast bij een prijs van € 250 per netto kilo fosfaat.Fosfaatrecht per koe duurder dan melkquotumHet aankoopbedrag van fosfaatrechten voor een melkkoe ligt op dit moment ruim boven het gemiddelde aankoopbedrag van melkquotum. In de piek lag de prijs voor melkquotum echter wel wat hoger.

Voor een koe is, bij een gemiddelde melkproductie van 9.000 kilo (4,1% vet, 3,5% eiwit) 43,5 kilo fosfaatrechten nodig. Gerekend met de huidige fosfaatrechtenprijs van € 250 per netto kilo moet dan per koe € 10.875 worden betaald.

In de tijd van de melkquotering, toen het melkquotum nog per kilo vet moest worden betaald, lag de prijs voor een koe met dezelfde gemiddelde melkproductie een stuk lager. Een productie van 4,1% vet is bij 9.000 kilo melk 360 kilo vet. Bij een quotumprijs van € 25 per kilo vet (de gemiddelde prijs van 2005 t/m 2014) moest toen per koe € 9.225 aan productierechten worden betaald.

Hoewel het aankoopbedrag voor productierechten nu hoger ligt, zegt dat nog niets over de uiteindelijke kostprijs voor de rechten. Die zijn per bedrijf verschillend. Onder andere de voerpositie, de veebezetting ten opzichte van de grond en, niet in de laatste plaats, of het van de lopende rekening betaald wordt of dat de boer bij de bank moet aankloppen, spelen hierin een rol.Overbodige rechten verkopen voordeligEen constructie waarin 100% benutbare rechten werden verkocht en 0% benutbare rechten werden teruggekocht, leverde financieel voordeel op. Zeker toen het prijsverschil tussen deze fosfaatrechten erg groot was een maand geleden. In zo’n constructie verkoopt een melkveehouder de rechten die hij dit jaar niet benut, maar koopt hij wel rechten voor volgend jaar terug.Simpel voorbeeld: een melkveehouder die in 2018 ruim voldoende rechten heeft, verkoopt de ‘overbodige’ rechten voor bijvoorbeeld € 275 per netto kilo. Stel dat het om 100 kilo gaat, levert dat toch al snel zo’n € 27.500 op. Door 0%-rechten terug te kopen voor € 200 per netto kilo, totale kosten zo’n € 20.000, levert dat een bedrag van € 7.500 op. Daarbij moet wel worden vermeld dat de afroming van 10% nog wel moet worden bijgekocht. Onderaan de streep houdt de melkveehouder alsnog een aardig bedrag over.Bij een prijsniveau van €250 per netto kilo fosfaat ligt de prijs voor een koe, waar zo’n 45 fosfaatrechten voor nodig zijn, al snel boven €11.000. - Foto: Koos GroenewoldIn de praktijk bleek zo’n constructie echter moeilijk te realiseren. Bemiddelaars hebben wel wat van deze constructies begeleid, maar laten weten dat dit niet eenvoudig was. “Een transactie van de ene naar de andere melkveehouder is niet zo lastig, maar een derde partij erbij krijgen voor de 0%-rechten, maakt zo’n constructie ingewikkeld”, laat een bemiddelaar desgevraagd weten. Hij voegt daaraan toe dat een melkveehouder dan beter kan verleasen. “Dan verlies je weliswaar 10% aan rechten, maar heb je wel de zekerheid over hoeveel rechten je terugkrijgt. Als je 100%-rechten verkoopt en het lukt niet om 0%-rechten terug te kopen, zit je met de gebakken peren.”Meer animo aan vraag- en aanbodkantHoewel de prijs in de voorbije weken een paar stappen terug heeft gedaan, blijft het aankopen van fosfaatrechten een flinke financiële investering. Bij een prijsniveau van € 250 per netto kilo fosfaat ligt de prijs voor een koe, waar zo’n 45 fosfaatrechten voor nodig zijn, al snel boven € 11.000. Dat gaat veel melkveehouders te ver.Waar het aanbod aan rechten eerst wat tegenviel, komt er voorzichtig wat meer leven in de brouwerijHoe de prijs voor fosfaatrechten zich de komende weken gaat ontwikkelen, durven handelaren en bemiddelaars maar moeilijk hardop te zeggen. Ook aan een voorspelling over de prijsontwikkeling voor volgend jaar durven ze hun vingers niet te branden.Omdat het aankopen van fosfaatrechten die nog dit jaar inzetbaar zijn relatief duur is, wordt eerder meer animo verwacht voor lease in de laatste maanden van het jaar. De leaseprijs ligt nu op zo’n € 65 tot € 70 per netto kilo fosfaat. Waar het aanbod aan deze rechten eerst wat tegenviel – vanwege de 10% afroming bij iedere transactie – komt aan deze kant van de markt voorzichtig wat meer leven in de brouwerij. Zowel aan de vraag- als aanbodkant lijkt het allemaal iets levendiger, aldus bemiddelaars.Fosfaatbank: aanvragen op z’n vroegst vanaf 1 novemberBij iedere transactie van fosfaatrechten wordt 10% van het aantal verhandelde rechten afgeroomd. Deels om ervoor te zorgen dat de Nederlandse melkveehouderij onder het mestproductieplafond blijft, anderzijds om de zogenoemde fosfaatbank te vullen. De rechten uit deze fosfaatbank worden middels ontheffingen via loting weer aan melkveehouders gegeven. Er is gekozen voor loting voor toekenning omdat in theorie 12.000 bedrijven aanvragen zouden kunnen doen. Zonder loting zou de ontheffing per bedrijf te klein worden.Boeren die op het moment van aanvragen niet ouder zijn dan 40 jaar krijgen een dubbele kans in het lotingssysteem
Om aanspraak te maken op deze rechten moet een melkveehouder echter wel grondgebonden zijn. Een bedrijf is grondgebonden als het aantal fosfaatrechten inclusief eerder toegekende ontheffingen uit de fosfaatbank kleiner is dan de fosfaatruimte. Is een melkveehouder in het jaar van aanvragen niet grondgebonden, dan kan hij geen ontheffing krijgen vanuit de fosfaatbank. In het lotingssysteem geeft landbouwminister Carola Schouten jonge melkveehouders extra kansen. Boeren die op het moment van aanvragen niet ouder zijn dan 40 jaar krijgen daardoor een dubbele kans in het lotingssysteem.
Vanaf 1 november gaat de fosfaatbank open
Boeren die voldoen aan de voorwaarden krijgen via de fosfaatbank voor 5 jaar een ontheffing om meer melkveefosfaat te produceren dan volgens het aantal fosfaatrechten dat ze hebben. Voorwaarden zijn: het bedrijf moet gedurende de gehele periode grondgebonden zijn; tijdens de ontheffingsperiode mogen geen fosfaatrechten verkocht worden en de jonge boer (indien van toepassing) moet de hele periode bedrijfshoofd blijven.

Vanaf 1 november gaat de fosfaatbank open en vanaf dan kunnen grondgebonden melkveehouders extra fosfaatrechten aanvragen. De normale openstelling van de fosfaatbank zal zijn op 1 september en 4 weken duren. Dit jaar is de openstelling later omdat de regeling nog uitgewerkt moest worden en er toestemming nodig was vanuit Brussel.