Eerst crisis, nu keuzes maken

Ondernemen is keuzes maken. In 2015 zat de varkenshouderij in een diepe economische crisis. Varkenshouders die toen hun verhaal vertelden, staan nu voor nieuwe keuzes. Voor hun bedrijf en persoonlijk.Vier jaar geleden bevonden veel bedrijven zich in het dieptepunt van de financiële crisis in de varkenshouderij. Een lange tijd van extreem lage opbrengstprijzen in combinatie met hoge prijzen voor mestafzet en extra investeringen als gevolg van nieuwe wetgeving bracht veel varkensbedrijven aan de voet van de afgrond. Erik van der Hijden, directeur van varkensadviesbureau FarmAdvies, beschreef toen dat veel mensen murw zijn geslagen en zich zorgen maken hoe deze week de rekeningen betaald kunnen worden. “Het is die strijd die veel leed veroorzaakt op de bedrijven.” Van der Hijden benadrukte destijds dat varkenshouders moeten proberen over de crisis heen te kijken. “Als er voldoende vertrouwen in perspectief is als prijzen zijn aangetrokken, kunnen ze zich op die tijd richten. Het kost veel geld, maar het bedrijf is er nog.”Boerderij liet eind 2015 in een groot artikel 10 varkenshouders aan het woord wat de gevolgen van de crisis voor het bedrijf en hun persoonlijke situatie betekent. De verschillen waren opvallend groot maar een ding hadden ze gemeen: een sterke wil om de crisis te overleven. Overigens waren 2 van de 10 varkenshouders toen al bezig met stoppen. Een bijzondere eend in de bijt was de biologisch varkenshouder die het beste jaar ooit had.Crisis goed doorgekomenNu, 4 jaar later, vertellen 7 van de 10 ondernemers nog eens hoe het hen is vergaan en waar ze nu staan met hun bedrijf. De meesten van hen zijn de crisis goed doorgekomen en hebben nog steeds varkens. Ze kampen met nieuwe uitdagingen, want ondanks dat er financieel nu een compleet andere wind waait, blijven er onzekerheden en keuzes om te maken. Bij bedrijven zonder opvolger, te klein bedrijf en waar de ondernemer op leeftijd is, speelt de vraag of en wanneer het beste kan worden gestopt. Nog concreter bekijken sommigen met hun adviseurs of meedoen aan de saneringsregeling die nu plots langskomt een interessante optie is of eigenlijk te vroeg komt.Desgevraagd ziet Van der Hijden grote verschillen met 4 jaar geleden. Financieel gaat het bedrijven voor de wind, maar toch is het niet allemaal halleluja. Hij ziet veel onzekerheden door onder andere de aangescherpte ammoniakwetgeving (vooral in Noord-Brabant), de aanhoudende maatschappelijke kritiek en recentelijk de AVP-dreiging. Bovendien zeggen goede varkensprijzen lang niet alles. “Op papier worden mooie resultaten gemaakt. Maar slechts 20 tot 30% van de bedrijven maakt structureel genoeg saldo om voor de lange termijn varkenshouder te blijven.” De overige bedrijven kunnen volgens Van der Hijden twee dingen doen: werken aan verbetering van hun resultaat of een plan maken waarmee ze het beste kunnen stoppen. Dat moment hangt van meerdere factoren af, waarbij de aankomende saneringsregeling een goede optie kan zijn.Varkenshouders kijken terug op het slechte jaar 2015Ook de ondernemers die zeker doorgaan, moeten goed nadenken over de richting die ze met hun bedrijf op willen. Tot niet lang geleden was alles gericht op uitbreiding maar die tijd is voorbij. De blijvers hoeven niet meer omvang te hebben om efficiënt te werken en maximaal te profiteren van hun aantallen. Nu er geld binnenkomt, denken ze na over de beste investeringen in of buiten het bedrijf. “Een deel stopt het geld terug in het bedrijf om verbeteringen door te voeren. Maar er zijn ook ondernemers die het investeren in bijvoorbeeld onroerend goed.”Niet meer uitbreiden, wel voldoende uitdaging houdenSituatie 2015Jos en Sandra Barink rekenden in 2015 maandelijks uit hoelang ze nog vooruit konden. “De bodem van de schatkist komt in zicht.” Dankzij een meeropbrengst van de biggen en lage financieringslasten was er nog ruimte. De varkenshouders wilden sowieso door in de sector, ook al geeft het bij Sandra soms slapeloze nachten.Situatie 2019De schatkist is weer goed gevuld, om in Jos’ eigen termen te spreken. “En de wind waait nu voor de sector uit een andere hoek.” De afgelopen jaren is geïnvesteerd in het verder verbeteren van het bedrijf, waaronder een ander type zeug voor betere biggen en het verlagen van de arbeidsvraag waardoor minder arbeid wordt ingekocht.Naam: Jos Barink (54). Plaats: Silvolde (Gld.). Bedrijf: samen met Sandra een vermeerderingsbedrijf met 470 zeugen. - Foto: Hans PrinsenDe keuzes van Jos en Sandra> Doorgaan met het bedrijfStoppen is nooit echt aan de orde geweest, ook niet tijdens de slechte jaren of met onzekerheden die op de sector afkwamen. Ondanks, of misschien juist dankzij, het ontbreken van een opvolger willen Jos en Sandra tot hun pensionering in het bedrijf blijven werken. Het bedrijf is technisch helemaal op orde en dat is dus geen reden om voortijdig af te haken.> Voldoende uitdaging houdenDe ondernemers kiezen voor optimalisatie in plaats van groei of omschakelen naar een ander type varkenshouderij. “Maar ik mis wel eens de ‘groeikriebels’, om met nieuwe plannen bezig te zijn.” Hij wil het nu halen uit andere aspecten binnen de bedrijfsvoering, zoals zelf gelten gaan aanfokken en werken aan resultaatverbetering.> Beste moment van stoppenHet is nog lang niet aan de orde, maar ze beseffen dat er een moment van stoppen komt. De waardeontwikkeling van het bedrijf werkt niet in het voordeel, dus willen ze tijdig nadenken hoe het toekomstige plaatje eruit moet zien.Concentreren op andere takken buiten de varkensSituatie 2015Toon van Genugten behoort tot de groep varkenshouders die in de jaren 80 en 90 forse groeisprongen hebben gemaakt. De schaalvoordelen waar grote bedrijven als de zijne jarenlang van geprofiteerd hebben, zijn verdampt. Tegen de achtergrond van de crisis zag hij uitbreiden in de varkens niet zitten, zeker in de structuur van de sector waarbij te veel in tussenliggende schakels blijft hangen.Situatie 2019Er heeft geen uitbreiding in varkens plaatsgevonden. Ondanks de betere prijzen en vooruitzichten vindt Toon de kostprijs in Nederland structureel te hoog. “Er zou 50 cent per kilo bij moeten om alle extra kosten voor milieu en welzijn te betalen.” Bovendien ziet hij een blijvend gebrek aan goed personeel. Hij concentreert zich op andere takken van de Genugten Group, zoals onroerend goed en het opzetten van recreatiebedrijven.Naam: Toon van Genugten (69). Plaats: Best (N.-Br.). Bedrijf: onderneming met meerdere vleesvarkensbedrijven en activiteiten, waaronder akkerbouw en bedrijfsonroerendgoed. - Foto: Bert JansenDe keuzes van Toon> Geen uitbreiding in varkensNet als 4 jaar geleden gelooft Toon voor de eigen onderneming niet in uitbreiding van het aantal varkens. Meer varkens voegt volgens hem niets meer toe aan het bedrijfsrendement.> Duurzame ontwikkelingEen eventuele ontwikkeling in de varkens zal volgens Toon eerder biologisch of in een vergelijkbaar concept zijn. De beslissing daarover ligt bij zijn kinderen. Ook investeert de Van Genugten Group in natuurprojecten en worden de mogelijkheden voor duurzame energie nauwlettend gevolgd. “Op 3 van de 5 locaties liggen al zonnepanelen op de daken.”> Investeren in plattelandToon blijft de onroerendgoedmarkt volgen en waar nodig panden kopen en verkopen. Speciale aandacht hebben horeca en recreatie. Hij heeft al een aantal ondernemingen daarin en wil op meerdere locaties investeren in short- en longstay, onder andere voor expats dichtbij Eindhoven.Bedrijf is overgedragen, zelf andere activiteiten doenSituatie 2015De crisis had weinig impact op de onderneming van Hans Elshof met meerdere bedrijven in meerdere branches. Zijn focus lag vooral op optimaliseren van de bestaande bedrijven. Het belang van gesloten ketens werd voor Elshof onderstreept door het streven naar meer afzet van vlees in het eigen concept.Situatie 2019De varkensbedrijven met in totaal vijf gesloten eenheden zijn overgedragen aan zijn kinderen. De meervallenkwekerij is afgestoten. De ondernemer houdt zich nu vooral bezig met de mestafzet en vleesverwaarding. Het aantal varkens in het eigen concept is toegenomen, maar is nog niet het aantal waar hij een paar jaar geleden op hoopte.Naam: Hans Elshof (50). Plaats: Marum (Gr.). Bedrijf: 5 gesloten locaties met zeugen en vleesvarkens, mestdistributie, vastgoed, mede-eigenaar Porc d’Or. - Foto: Jan Willem van VlietDe keuzes van Hans> Moment van overdracht bedrijfHet moment van overdragen van de varkensbedrijven aan de kinderen lag in een financieel goede tijd. Door voldoende nevenactiviteiten en doordat alle kinderen een bedrijf hebben, is de overname probleemloos verlopen. “Ik ben altijd positief gebleven over de varkens, ook tijdens de slechte jaren.” Elshof verwacht dat zijn positieve houding eraan bijgedragen heeft dat alle kinderen in het bedrijf zijn gestapt.> Optimaliseren van de bedrijvenDe 5 bedrijven investeren de komende jaren niet in grote uitbreidingen, maar vooral in optimaliseren van de technische en economische resultaten en verduurzaming, zoals investeringen in zonnepanelen.> Haalbaarheid eigen vleesconceptAls mede-eigenaar van Porc d’Or heeft Elshof eigen afzet voor 400 tot 500 varkens per week. Hij gelooft in het concept, maar ziet dat de praktijk weerbarstig is, waarbij voldoende rendement geen vanzelfsprekendheid is. Hij houdt alle opties open, ook stoppen met het vleesconcept.Geen uitbreiding vleesvarkens, vergroten productieSituatie 2015Hoe wrang het ook is, het jaar 2015 was voor biologisch varkenshouder Coen Bosch het beste jaar ooit. Ook voor de volgende jaren was hij positief gestemd, hoewel de kosten voor voer en mest stijgen. Hij zag nog potentie in het verbeteren van de technische resultaten.Situatie 2019In de bedrijfsopzet van Coen is niets veranderd, wel heeft hij wat meer schapen. Het jaar 2016 werd een goed jaar, evenals 2017. De prijzen in de biologische sector lagen vanaf medio 2018 tot nu op een wat lager niveau, maar Coen kon nog steeds een mooi rendement maken. Hij speent nu 27 biggen per zeug en wil over 2 jaar de 30 aantikken.Naam: Coen Bosch (47). Plaats: Heino (Ov.). Bedrijf: circa 500 zeugen, 900 vleesvarkens, 20 hectare grond en ruim 100 schapen. - Foto: Ronald HissinkDe keuzes van Coen> Investeren in kwaliteitCoen is gestopt met het voeren van enkelvoudige grondstoffen en voert nu 100% biologisch mengvoer. Dat past wat minder in de biologische gedachte, maar hij wil continuïteit in kwaliteit van zijn biggen en dan past aangekocht voer beter. Dat draagt bij aan een beter rendement.> Geen uitbreiding vleesvarkensLange tijd speelde Coen met het idee om de eigen biggen af te mesten, in principe op een andere locatie. Gezien de arbeidsproblematiek in de sector ziet hij daarvan af. Hij verwacht geen problemen met de afzet van de biggen. Integendeel; de vraag naar bio-biggen is goed. Een andere reden dat hij niet uitbreidt, is dat hij het werk leuk wil blijven vinden. Uitbreiden in de breedte sluit hij niet uit, zoals wat meer schapen.> Betere arbeidsinzetOm van 27 naar 30 biggen te gaan, wil Coen over de hele linie de puntjes op de i zetten. Een belangrijk aspect daarbij is efficiënter inzetten van de arbeid, waardoor er meer zorg is op de momenten dat het nodig is. Daar wil hij de komende tijd in investeren.Bedrijf is afgesloten, goed passend werk gevondenSituatie 2015Erik en Kristel Ordelman hadden eind 2015 al besloten om te stoppen met het bedrijf; de stallen stonden een paar maanden leeg. Een verplaatsing waarbij bouwkavels op de eerste locatie niet werden verkocht en 2 perioden met lage prijzen noopten hiertoe. Er was veel onzekerheid; beiden werkten al buiten de deur.Situatie 2019De bouwkavels op het eerste bedrijf in Neede zijn verkocht; de varkensstallen op het later aangekochte bedrijf in Kilder zijn afgebroken. Deze locatie is verkocht aan de buurman, een pluimveehouder die er nieuwe stallen heeft gebouwd. Financieel is alles afgewikkeld. Erik heeft een tijd als redacteur gewerkt en is nu zelfstandige in asbestsanering en kleine bouwprojecten.Naam: Erik Ordelman (49). Plaats: Kilder (Gld.). Bedrijf: varkensbedrijf met 425 zeugen is in 2015 gestopt; Erik is zelfstandig asbestsaneerder; Kristel grafisch ontwerper. - Foto: Henk RiswickDe keuzes van Erik en Kristel> Stoppen met de varkensDe meest ingrijpende keuze die de ondernemers in 2015 hebben genomen. Een realistisch besluit, taxeert Erik het achteraf met de kennis van nu. “Gezien de totale financiële lasten en gebrek aan perspectief was er geen andere optie.”> Wat doen met de locatiesEerder nog was besloten de eerste om te zetten in een Rood voor Rood-project, om daarmee een nieuwe locatie te ontwikkelen. “Op dat moment een voor de hand liggende keuze, maar de economische crisis en ingezakte woningmarkt gooiden roet in het eten.” Verkoop van de tweede locatie was de enige optie; dat de buurman deze zou kopen, kwam wel onverwacht.> Werk zoeken dat goed pastAls ex-varkenshouder met diverse kwaliteiten maar weinig specifieke opleiding en ervaring vond Erik het lastig om werk te vinden. Een varkensbedrijf viel vanwege gezondheidsklachten af. Een coach en beroepentest gaven inzicht. Na een half jaar kon hij aan de slag als redacteur. “De baan was leuk, maar ik kwam tot de ontdekking dat ik liever met mijn handen werk.” Vandaar zijn overstap naar de asbestsanering, wat hem goed bevalt.Varkens afbouwen, boerderijterras en nieuwe bestemmingSituatie 2015Lambère van de Ven dacht erover grond te verkopen. Terug naar de bank wou hij niet. “Er ligt nog grond bij het bedrijf en als het nodig is verkopen we een hectare. Met pijn in het hart, want de grond is ook een potje voor de oude dag.” Het was de eerste keer dat hij twijfelde over het voorbestaan van zijn bedrijf.Situatie 2019In de staart van de crisis is een hectare grond aan zijn vader verkocht. De transactie is echter nooit rondgemaakt, omdat de prijzen al snel stegen. Het varkensbedrijf en het boerenterras hebben sindsdien ongeveer dezelfde omvang. Wel is Lambère bezig met het maken van plannen voor beide deeltakken.Naam: Lambère van de Ven (51). Plaats: Vinkel (N.-Br.). Bedrijf: 365 zeugen, 10 hectare grond en een boerderijterras. - Foto: Van Assendelft FotografieDe keuzes van Lambère> Stoppen met de varkensLambère gaat stoppen met de varkens. Hij noemt het een keuze die eigenlijk door de overheid is gemaakt; als het aan hem lag, had hij nog zeker 10 jaar doorgegaan, maar de Brabantse milieuregels eisen volgend jaar al aanpassingen. Gezien het ontbreken van een opvolger en de locatie gaat hij dat niet meer doen. De zeugenstal vraagt de minste aanpassingen, maar in speenbiggen verkopen gelooft hij niet. “De biggenstal behouden en biggen voor derden opfokken, zou qua arbeid beter passen, maar dat een vraagt een grotere investering.”> Ontwikkelen boerenterrasZijn dochter en schoonzoon hebben interesse om met het boerenterras verder te gaan. Het is nu nog een recreatietak op een agrarische bestemming. Met het wegvallen van de varkens moet daar een nieuwe invulling voor worden gekozen. De ondernemers oriënteren zich op de mogelijkheden.> Bestemming varkenslocatieLambère onderzoekt de mogelijkheid voor een andere hoofdbestemming van de locatie, een bestemming die andere functies mogelijk maakt. Hij moet zelf nog zo’n 15 jaar inkomen realiseren en wil tegelijkertijd het bedrijf geschikt maken voor een beroep dat zijn kinderen uitoefenen. “Ik weet niet hoe dat uitpakt. De komende 4 jaar zijn spannender dan de vorige 4.”Stoppen met varkens, nadenken over nieuwe toekomstSituatie 2015De uitgangssituatie van Erik van Ooij was in 2015 goed; voldoende omvang, lage voerkosten dankzij CCM en een grote productie. Desondanks twijfelde de ondernemer of hij het ging redden. Hij hikte vooral tegen de hoge kosten aan, met name de vaccinaties bij de biggen hakken erin, waardoor hij bij de extreem lage biggenprijzen € 10 per big verloor.Situatie 2019Erik is de crisis goed doorgekomen. Het bedrijf draait goed en hij houdt de kosten laag met voer (CCM) van eigen land eigen land en eigen mestafzet. Toch heeft hij besloten te stoppen met de varkens. Niet uit noodzaak, maar een bewuste keuze. Vooral om zich toe te gaan leggen op de akkerbouwtak en andere activiteiten te ontplooien.Naam: Erik van Ooij (52). Plaats: Deurne (N.-Br.). Bedrijf: Voorheen 1.100 zeugen en 7.550 vleesvarkens op 2 locaties en 75 hectare grond waar voornamelijk CCM wordt geteeld. - Foto: Bert JansenDe keuzes van Erik> Stoppen met de varkensOp zijn vijftigste verjaardag besloot Erik om zijn varkensbedrijven te verkopen. Toen hij het bedrijf als jongere overnam, had hij al besloten niet tot zijn oude dag varkenshouder te blijven om ook andere dingen in en met zijn leven te kunnen doen. Problemen met de luchtwegen maakten dat hij volledig stopt en geen vleesvarkenstak erbij houdt.> Het moment van stoppenNu varkensprijzen zijn aangetrokken, vragen mensen in zijn omgeving of hij niet beter nog even door kan gaan. Toch staat Erik achter zijn keuze. “Het bedrijf stond al 2 jaar te koop, maar sinds de varkensprijzen zijn aangetrokken, melden zich pas kopers.”> Andere werkzaamhedenErik bekijkt nog wat hij na de verkoop gaat doen, waarschijnlijk uitbreiden in de akkerbouw en mechanisatie in loonwerk. Ook is hij actief in onroerend goed. Hij sluit een heel andere richting niet uit, zoals in deeltijd op een vrachtwagen. Hij wil vooral dingen doen die leuk zijn en weinig zorgen opleveren.Gemakkelijker keuzes makenHoe de situatie over weer 4 jaar zal zijn, is voor de groep varkenshouders onzeker.

Een aantal zal geen varkens meer hebben, anderen verwachten met het bedrijf door te gaan. Van der Hijden heeft goede hoop dat de prijzen voor een langere tijd goed blijven, maar in de toekomst kijken, kan niemand. Voor individuele bedrijven merkt hij dat de extra financiële ruimte het gemakkelijker maakt om keuzes te maken. “4 jaar geleden zaten veel bedrijven helemaal vast en konden niets, nu is er weer wat te kiezen.”