Droogte verstoort reductie nitraatuitspoeling

De nitraatconcentraties in het grondwater zijn in de afgelopen jaren fors gedaald. In vrijwel alle regio’s wordt de nitraatnorm gemiddeld gezien gehaald. De droogte van de afgelopen jaren verstoort echter dat positieve resultaat.De gemiddelde nitraatconcentraties in water dat uitspoelt van landbouwpercelen zijn in alle regio’s fors gedaald sinds 1992. Vanaf 2017 gooit de droogte echter roet in het eten en stijgen de concentraties weer. Nitraatrapportage 2020Dat blijkt uit de Nitraatrapportage 2020 van het RIVM, het vierjaarlijks overzicht van de landbouwpraktijk en de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater. Maximaal 50 mg nitraat per liter is de vereiste kwaliteitsnorm uit de Nitraatrichtlijn. Het is een verplichting uit de Nitraatrichtlijn om resultaten van het beleid te meten en te rapporteren aan de Europese Commissie. Trend doorbrokenHet nitraatgehalte wordt onder meer gemeten in het uitspoelingswater. Die concentratie is tot en met 2016 gedaald op alle grondsoorten. Vanaf 2017 is een stijging te zien, met name in de kleiregio. Oorzaak is vrijwel zeker de opeenvolging van droge zomers, zo stellen de onderzoekers in het rapport. Droogte gedurende het groeiseizoen heeft om meerdere redenen een negatief effect:•Minder afvoer van stikstof via gewassen. Daardoor neemt de hoeveelheid stikstof in de bodem die kan uitspoelen toe;•Door de droogte neemt de afbraak van nitraat in de bodem, de zogenoemde denitrificatie, af;•De hoeveelheid water waarmee het nitraat in de bodem uitspoelt is veel kleiner, ook dat verhoogt de concentratie die gemeten wordt.Gemiddelde uitspoeling lagerHoewel de concentratie per jaar is gestegen zijn de gemiddelde waardes in de periode 2016-2019 nog steeds lager dan in de voorgaande periode (2012-2015). Met uitzondering van de kleiregio: daar steeg de concentratie van gemiddeld 23 milligram nitraat naar gemiddeld 30 mg per liter in 2016-2019.Zand- en lössregio‘sIn de gehele zandregio daalde de concentratie van 55 naar 50 mg per liter in 2016-2019. Het gemiddelde in de gebieden met lössgrond en op veengrond is in beide perioden vrijwel gelijk gebleven. Op löss is dat gemiddeld 63 mg (ruim boven de norm en op veen is dat met 7 mg ver onder het maximum van 50 mg. Meetpunten met overschrijdingHet aantal meetpunten met een overschrijding van de 50 mg norm in het uitspoelingswater is eveneens gestegen. Vooral op kleigrond steeg dat hard en kwam met ruim 40% in de buurt van het percentage overschrijdingen op zandgrond. Gemiddeld in de laatste periode was op zand de uitspoeling op 37% van de meetpunten hoger dan 50 mg. Op klei is dat op 18% van de meetpunten het geval, op veen met 3% veel minder. Op lössgrond is het aandeel meetpunten met een overschrijding van de norm het hoogst met net iets meer dan de helft.Mestbeleid zaak van lange termijnHet mestbeleid is bij uitstek een zaak van lange termijnen. Het duurt lang voor effecten van beleid te zien zijn, bijvoorbeeld in de uitspoeling van nitraat.

De aanpak van droogte wordt ongetwijfeld onderdeel van het nieuwe mestbeleid dat nu wordt uitgewerkt. Dat gebeurt in de komende actieprogramma’s nitraatrichtlijn. Eind volgend jaar moet dat klaar zijn en moet het goedgekeurd worden door de Europese Commissie. Dat toetst het Nederlandse beleid onder meer op de effecten op de waterkwaliteit. Daarbij spelen resultaten uit het verleden en de onderbouwing van nieuw beleid een doorslaggevende rol.

In 2017 speelde juist tijdens de laatste fase van de onderhandelingen mogelijke mestfraude op. De aanpak van mestfraude is mede daardoor ingebouwd in het huidige actieprogramma. Dat betekent niet dat het meteen in het eerste jaar geregeld moet zijn en in wetgeving gegoten. Dat gebeurt dan doorgaans in de loop van de periode. De invoering en het effect van nieuwe beleid komt wel voortdurend aan de orde, en er moet ook over gerapporteerd worden aan de Commissie. De voortgang speelt een flinke rol in de onderhandelingen voor een nieuw actieprogramma.

Voor Nederland speelt ook de verlenging van de derogatie keer op keer een rol. De derogatie is een uitzondering: derogatiebedrijven mogen meer dierlijke mest gebruiken dan de 170 kilo stikstof per hectare die in de hele EU de standaard is. Dat het geen nadelige effecten heeft op de waterkwaliteit is wetenschappelijk onderbouwd en moet jaarlijks gerapporteerd worden aan de Commissie.Advies over droogteDe gevolgen van droogte krijgen meer aandacht in het mestbeleid. Eind november stuurde minister Carola Schouten van LNV een brief aan de Tweede Kamer met enkele adviezen van het College Deskundigen Meststoffenwet (CDM). Effect van droogteEen van de adviezen gaat over het effect van droogte. Het CDM wijst op dezelfde gevolgen van droogte als in de Nitraatrapportage. Het maakt onderscheid in aanhoudende droogte (oplopend neerslagtekort in het seizoen) en structurele droogte (meerdere droge jaren achter elkaar). Dat leidt tot enkele adviezen door het CDM die verder gaan dan alleen het mestbeleid, zo geeft Schouten aan in de brief. Gevolgen voor mestbeleidMaar ook voor het mestbeleid kunnen er gevolgen komen. Voorbeelden zijn verder uitbreiden van mestopslag en het meenemen van de stikstofvoorraad in de bodem bij bemesting. Dat moet uitgewerkt worden in kader het 7e actieprogramma met een doorkijk naar het 8e, zo geeft Schouten aan. Het is dan ook te verwachten dat een deel van de adviezen inzake droogte opduiken in het nieuwe mestbeleid.Nitraatrichtlijn: Maximaal 50 mg nitraatDe Nitraatrichtlijn is bedoeld om te voorkomen dat water verontreinigd wordt door meststoffen uit de landbouw en eventuele verontreiniging zoveel mogelijk te verminderen.

Belangrijke onderdelen zijn een maximale hoeveelheid stikstof uit dierlijke mest van 170 kilo stikstof per hectare. Daar kan van afgeweken worden als dat geen nadelige effecten heeft via de bekende derogatie. Voor de waterkwaliteit geldt een kwaliteitsnorm van maximaal 50 mg nitraat per liter.

Nederland heeft er voor gekozen om nitraat in het uitspoelingswater te meten. Daarvoor is een landelijk meetnet ingericht met circa 450 meetpunten, het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM). De resultaten uit het meetnet zijn de basis voor de rapportages over het mestbeleid. Onderdeel van het LMM is het Derogatiemeetnet dat zich specifiek richt op bedrijven met derogatie. Jaarlijks wordt een rapportage gemaakt.

Tot nu toe blijken de resultaten van derogatiebedrijven beter dan gemiddeld. Dat is een belangrijke onderbouwing voor het verkrijgen van de derogatie, ook al zijn de voorwaarden in de afgelopen perioden steeds zwaarder geworden. Nieuw mestbeleid2021 is het laatste jaar van het lopende 6e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (AP6) dat begon in 2018. Het Nederlandse mestbeleid krijgt vorm in perioden van vier jaar, de zogenoemde Actieprogramma’s Nitraatrichtlijn. Flinke uitdagingMomenteel wordt gewerkt aan het 7e Actieprogramma dat in moet gaan in 2022. Dat wordt opnieuw een flinke uitdaging. Vier jaar geleden speelde onder meer de aanpak van mestfraude en de moeizame invoering van fosfaatrechten in de melkveehouderij nog een prominente rol. Dat is nu minder, het is immers onderdeel van het geldende beleid. Overeenkomst is er ook. De voorbereiding gebeurt grotendeels door de huidige regering met Schouten als minister van LNV. Zij heeft onlangs aangegeven wat de hoofdlijnen moeten zijn voor het 7e Actieprogramma inclusief een doorkijk naar het daaropvolgende 8e actieprogramma.VerkiezingenMaar de definitieve uitwerking en onderhandelingen vallen na de verkiezingen van maart 2021. Na die verkiezingen moet nog een nieuwe coalitie gevormd worden en dat kan in de huidige politieke situatie maar zo tot ver in het jaar gaan duren. Dat maakt het op zijn zachtst gezegd niet eenvoudiger.