Big krijgt één keer ijzer met spuit

Of biggen voldoende ijzer binnenkrijgen is soms voer voor discussie. Desondanks gebeurt de ijzerverstrekking aan biggen voornamelijk traditioneel met een eenmalige injectie, al dan niet naaldloos.Op zeugenbedrijven krijgen biggen standaard rond de derde levensdag 200 milligram ijzerpreparaat in een spier gespoten. Via een traditionele prik of tegenwoordig wat vaker naaldloos. De handeling is zo vertrouwd dat de meeste varkenshouders er nauwelijks over na zullen denken of het ook anders of beter kan.Een correcte ijzergift is belangrijk. Te weinig ijzer in het bloed geeft minder productie van rode bloedcelen wat leidt tot minder goed functionerende processen. Biggen met bloedarmoede zijn bleek, futloos en zakken terug in groei (zie kader hieronder)._{Tekst gaat verder onder het kader}Functie van ijzer voor biggenIJzer is een noodzakelijke bouwstof van hemoglobine, wat op zijn beurt weer een component is van de rode bloedlichamen. Deze zorgen voor het transport van zuurstof door het lichaam.

Een gebrek aan ijzer leidt dus tot minder zuurstof naar de cellen in het lichaam en minder goed functioneren van processen. Het geeft meer infecties, biggen zijn bleker, hebben ruw haarkleed en laten een stuk groei liggen.

Dat biggen in de moderne houderij wat tekortkomen komt door de andere omgeving. In de natuur scharrelen biggen voldoende voedsel bij elkaar waar ijzer in zit. Denk aan noten, zaden en compostachtig materiaal. Bovendien groeien biggen in de natuur veel minder hard dan moderne varkens zodat er geen sprake was van een ijzergebrek.

Een ijzerpreparaat bevat een opneembare ijzervorm (dextraan of gleptoferon). Door het in de spier te spuiten wordt het geleidelijk in het bloed afgegeven. De stoffen waarin het ijzer is gebonden worden in het lichaam afgebroken waarbij het ijzer geleidelijk vrijkomt.Te veel ijzer kan big schadenMaar te veel aan ijzer kan de big schaden. Het geeft risico op ijzervergiftiging omdat bacteriën goed gedijen op ijzer. Ook wordt in de literatuur gesproken over oxidatie van lichaamscellen. Dat is vooral het geval als er weinig vitamine E beschikbaar is. Kortom, een ijzergift moet zo dicht mogelijk bij de werkelijke behoefte liggen.Andere omstandighedenIn de sector is met enige regelmaat discussie of de hoogte van de ijzergift nog wel aansluit bij de behoefte van de biggen. Daarbij gelden argumenten als dat de omstandigheden niet meer hetzelfde zijn als vroeger, aangezien biggen tegenwoordig sneller en meer vast voer opnemen. Deze producten voor jonge biggen bevatten allemaal ijzer. Daarnaast zoeken commerciële bedrijven naar nieuwe toepassingen, zowel in andere vormen, als de manier waarop het ijzer in het lichaam werkt._{Tekst gaat verder onder de foto}Bijna alle biggen in Nederland krijgen een eenmalige injectie met ijzer. Bij een deel gebeurt dit naaldloos waarvoor speciale injectietechnieken zijn ontwikkeld. - Foto: Ronald HissinkOnderzoekArie van Nes, dierenarts en universitair hoofddocent bij de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht, heeft veelvuldig onderzoek gedaan naar de ijzertoestand bij biggen. De laatste jaren gebeurt er echter weinig op dit vlak. “Er zijn wat signalen dat het aanbod aan het einde van de zoogperiode aan de krappe kant is. Maar dat is gebaseerd op normen waar ook altijd discussie over bestaat.”Meerdere normenEen algemene norm uit de literatuur is een behoefte van 67 milligram per kilo groei. Dat betekent een behoefte van circa 400 milligram ijzer. Met de geboorte krijgt het dier zo’n 50 milligram mee en via moedermelk komt nog zo’n 50 milligram binnen. In theorie moet dus 300 milligram worden aangevuld. Er zijn echter ook onderzoeken waaruit blijkt dat biggen voldoende hebben aan 10 milligram ijzer per dag. Bij een zoogperiode van 25 dagen is dat 250 milligram totaal. Via de moeder, de melk en de injectie is er dus meer dan voldoende ijzer beschikbaar.IJzer via voerNaast onduidelijkheid over de werkelijke behoefte is ook het aanbod aan ijzer niet helemaal zeker. De hoeveelheid ijzer die de big bij de geboorte meekrijgt en in de melk zit, zijn niet gelijk. Daarnaast is een grote onbekende factor de hoeveelheid ijzer die biggen via gewoon voer opnemen. Dat is zeer bedrijfsspecifiek en met name afhankelijk van het voerregime en het type melk- en voerproducten. De ijzerinjectie biedt in theorie zekerheid maar de kwaliteit van de handeling kan volgens dierenartsen, zowel met en zonder naald, een behoorlijk verschil maken._{Tekst gaat verder onder de foto}Een klein aantal zeugenbedrijven werkt met alternatieven voor de ijzerinjectie via voer of wateroplossingen. Het nadeel van beide methodieken is dat de opname per big wisselt en zodoende geen zekerheid is over de werkelijke opname. - Foto: Herbert WiggermanIn twee keer gevenOm de kans te vergroten dat biggen de hele periode voldoende ijzer ter beschikking hebben, is het in het sommige landen gebruikelijk om de ijzergift in twee keer te geven. Dat gebeurt vaker in onder andere Duitsland en België. Het idee is dat met name de biggen die hard groeien te snel door hun ijzervoorraad heen zijn. In Nederland was daar wel wat ervaring mee, ziet ook Rita Schuttert-Wilps van dierenartsenpraktijk De Oosthof. “Het lijkt op sommige bedrijven wel een positief effect te hebben. Maar vanwege de extra arbeid zijn er in onze praktijk geen klanten meer die het doen.” Heel harde bewijzen dat het altijd beter is, zijn er ook niet. Bovendien is de vraag of een tweede injectie tegen de nadelen van een extra stressmoment en prik in de huid opweegt.Hemoglobinewaarde metenOverigens kunnen zeugenhouders de eigen situatie in beeld brengen met een toestel om de hemoglobinewaarde van biggen te meten. Een aantal dierenartsenpraktijken heeft deze ter beschikking. Een optimaal niveau hemoglobine ligt rond de 110 gram per liter bloed. Bij minder dan 90 gram per liter is sprake van klinische bloedarmoede. Een afwijking van de waardes kan een startschot zijn voor een kritische blik op de ijzergift.Alternatieven injectieVerder komen zo nu en dan alternatieven voor de injectie voorbij. Het idee is dat via water of voer de opname meer geleidelijk gaat, een besparing geeft op arbeid en een spuitje voorkomt (zie kader hieronder). Zo heeft Jadis Additiva een product voor door het drinkwater. Daarvoor is een watersysteem met drinkbakjes vereist. “Een deel van de klanten gebruikt het middel ter ondersteuning, dus geven ook nog een prik”, aldus sales manager Cor Salentijn. “Maar we hebben ook voorbeelden waar de biggen het prima zonder injectie met ijzer doen.” Desondanks blijft het aantal gebruikers klein, erkent Salentijn.Alternatieven via water, voer of combiDe afgelopen jaren is een aantal alternatieven voor de ijzerinjectie op de markt gebracht. Een beknopt overzicht.

IJzer via het water geeft een geleidelijke opname van ijzer en voorkomt een prik. Toch wordt het in Nederland weinig toegepast. Leverancier Jadis Additiva spreekt van een ‘kleine maar stabiele’ afzet. Een goede uitvoering van het watersysteem is belangrijk. Het preparaat bevat naast ijzer een smaakvolle stof om te zorgen dat de biggen er voldoende van opnemen.Er is een aantal ijzerrijkevoeders als alternatief of ondersteuning van de injectie. Zo had voerfabrikant Nijsen een biggenvoer met ijzer erin dat nat moest worden verstrekt. Het werd vooral gebruikt ter ondersteuning voor de ijzerprik, niet ter vervanging. Na een productaanpassing wordt het niet meer gebruikt. Het bedrijf zegt wel aan een nieuwe toepassing te werken. De ijzerrijke pasta in combinatie met voer die MS Schippers enkele jaren geleden op de markt bracht heeft naar eigen zeggen weinig prioriteit. Het bedrijf focust op een injectiepreparaat.Sinds 2019 zijn twee combinatiepreparaten voor (preventieve) behandeling coccidiose en de ijzergift op de markt, namelijk Baycox Iron (Bayer) en Forceris (Ceva). Het voordeel zit vooral in het uitsparen van een handeling.Initiatieven nooit echt doorgebrokenInitiatieven voor water- en voertoevoegingen zijn nooit echt doorgebroken. Dat is deels te verklaren doordat de injectie vast onderdeel is van de biggenbehandeling en zeer routinematig gebeurt. Het voelt daarom nauwelijks als een belasting. Qua kosten is het grofweg lood om oud ijzer. De noodzaak voor iets anders wordt niet gevoeld waarbij de zekerheid van de injectie harder telt dan de besparing op een prik._{Tekst gaat verder onder de foto}Secuur spuiten is belangrijk om zeker te weten dat de biggen voldoende ijzer hebben binnengekregen. Dierenartsen merken verschillen in mate van netjes werken. - Foto: Koos GroenewoldOnzekerheidEen onzekerheid bij voer- en waterproducten is namelijk de werkelijke opname van ijzer. Volgens dierenarts Schuttert blijkt uit metingen vaak een wisselende voeropname bij biggen, waardoor verschillen ontstaan in de hoeveelheid ijzer die ze binnenkrijgen. “Er wordt dan met gemiddelde opnamecijfers gerekend. Maar dat geeft geen goed beeld van de werkelijke opname.” Ook Van Nes begrijpt dat varkenshouders en dierenartsen voor zekerheid kiezen. Dat neemt niet weg dat hij het toejuicht dat de industrie naar werkbare alternatieven zoekt, zeker als dat tot betere resultaten kan leiden.