Wetgeving verhoogt risico fosfaattekort intensief bedrijf

Intensieve melkveebedrijven sturen op verlaging van fosfaatexcretie. Dit verhoogt het risico op een fosfaattekort bij deze bedrijven in Noord-Nederland. Op langere termijn kunnen gewasopbrengsten daardoor dalen.Uit de resultaten van het project Vruchtbare Kringloop Noord Nederland (VKNN) in 2016 blijkt dat intensieve melkveebedrijven in Noord-Nederland een fosfaattekort hebben. De variatie tussen de 141 melkveebedrijven waarvan de gegevens zijn verwerkt, is groot. Het is duidelijk dat hoe intensiever een bedrijf is, hoe groter het fosfaat-bodemtekort is.Gemiddeld over alle VKNN-bedrijven, die sterk verschillen in intensiteit, is het fosfaat-bodemtekort 11 kilo per hectare. Het varieert van een fosfaat-bodemoverschot van 39 kilo fosfaat per hectare tot een 79 kilo fosfaat per hectare. Intensieve bedrijven produceren meer melk per kilo fosfaat door een hogere melkproductie, minder jongvee en minder fosfor in het rantsoen.Verlaging fosfaatexcretie vanwege wetgeving“Omdat intensieve bedrijven een mestoverschot hebben, sturen ze op verlaging van de fosfaatexcretie”, zegt Gerjan Hilhorst, onderzoeker van Wageningen UR. “Dat wordt nog eens versterkt door wetgeving. Want vanaf 2014 moet je meer grond onder je bedrijf hebben en meer mest laten verwerken als je fosfaatoverschot op bedrijfsniveau toeneemt. Ook het convenant om het fosforgehalte in krachtvoer te verlagen, draagt bij aan verdere verlaging van fosfaatexcretie.”Dat leidt op intensieve bedrijven tot minder fosfaat in dierlijke mest. Omdat derogatiebedrijven geen fosfaatkunstmest mogen aanvoeren, is fosfaat in dierlijke mest de enige fosfaatmeststof. De fosfaatbemesting via dierlijke mest kan dan te krap worden, waardoor bij gelijkblijvende of stijgende gewasopbrengst het fosfaat-bodemoverschot daalt of zelfs omslaat in een tekort.Verschillen beweiders of opstallersOp VKNN-weidebedrijven blijkt het fosfaat-bodemtekort iets kleiner dan op bedrijven die jaarrond het melkvee opstallen. Gemiddeld zijn bedrijven die weiden extensiever dan bedrijven die niet weiden. “Omdat ze extensiever zijn, hebben ze een kleiner mestoverschot. Deze veehouders zullen minder hun best doen om de excretie te verlagen, omdat het economisch niet nodig is”, legt Hilhorst uit. Weidebedrijven hebben dus iets meer fosfaatmeststof beschikbaar. Ook hebben ze een lagere fosfaatonttrekking door de gewassen. Gemiddeld hebben intensieve bedrijven een hogere gewasopbrengst dan extensieve bedrijven. Dat leidt op extensieve bedrijven tot een kleiner fosfaat-bodemtekort. “Maar de verschillen zijn heel klein en op basis van 1 jaar kunnen we er geen eensluidende uitspraken over doen”, zegt Hilhorst.Hij benadrukt dat de resultaten in de VKNN niet een-op-een te vertalen zijn naar andere regio’s of heel Nederland. “De VKNN-bedrijven hebben specifieke bedrijfskenmerken, net als de melkveebedrijven in de Vruchtbare Kringloop Achterhoek.”Intensieve melkveebedrijven sturen op een lage fosfaatexcretie. Dat leidt op deze bedrijven tot minder fosfaat in dierlijke mest en een groter risico op fosfaattekorten. - Foto: Reina de VriesHoe hef je het fosfaattekort op?Als gewassen meer fosfaat onttrekken aan de bodem dan dat er wordt bemest, neemt het risico op een fosfaat-bodemtekort toe. “Als de fosfaatvoorraad in de bodem heel groot is, dan levert dat niet direct een tekort op”, zegt Hilhorst. “De fosfaatvoorziening van gewassen kan wel in de knel komen op percelen die een lage fosfaattoestand hebben. Hetzelfde geldt voor fosfaatfixerende gronden, waar fosfaat minder goed beschikbaar komt voor de plant.”In combinatie met een lage fosfaatbeschikbaarheid op een bedrijf kan dat op langere termijn opbrengstderving betekenen. Om dat te voorkomen, is een goede verdeling van de beschikbare dierlijke mest over de percelen erg belangrijk. Het gebruik van fosfaatmeststoffen die niet onder de categorie kunstmest vallen, zoals compost, kan interessant zijn. “Dat geldt ook voor Groen Fosfaat, een fosfaatmeststof uit dierlijke mest, die je in de maisrij en op grasland kunt toepassen”, zegt Hilhorst.Dikke fracties met gunstiger N:P-verhoudingHij verwacht in de toekomst dat mestscheiding en mestverwerking, dikke fracties met een gunstiger N:P-verhouding opleveren en dat kan mogelijk bijdragen aan vermindering van fosfaat-bodemtekorten. Hetzelfde geldt voor gebruik van mestfracties met meer fosfaat na het kraken van mest of het toepassen van struviet, maar dat staat nog in de kinderschoenen.Mest met meer fosfaat producerenMelkveebedrijven kunnen dierlijke mest met meer fosfaat produceren, bijvoorbeeld door aanvoer van fosforrijk krachtvoer of het voeren van een fosfaatrijker rantsoen met bijvoorbeeld meer raapzaadschroot en minder mais. Voor bedrijven die geen mest afvoeren of geen verfijnde aangifte doen, kan dat werken. “Maar intensieve bedrijven komen hiermee in de problemen met de normen voor grondgebondenheid en mestverwerking. En sinds dit jaar ook met het fosfaatreductieplan, alhoewel dat nu nog steeds forfaitair is.”Minder plantbeschikbaar fosfaatEen fosfaat-bodemtekort is niet uniek voor intensieve VKNN-bedrijven, maar is een algehele trend voor de Nederlandse bodem. Cijfers van Eurofins Agro en NMI laten zien dat de plantbeschikbare fosfaat (P-PAE) in de Nederlandse bodem vanaf 2010 gemiddeld afneemt. Dat geldt ook in typische melkveehouderijgebieden, waar met name snijmais meer fosfaat onttrekt dan dat er volgens de wettelijke normen bemest mag worden.Uit onderzoek van Eurofins Agro op akkerbouwpercelen in de afgelopen tien jaar blijkt dat de fosfaat-bodemvoorraad (P-AL) in Nederland niet of nauwelijks daalt, maar de P-PAE wel. Een verklaring voor een dalende trend van plantbeschikbaar fosfaat, terwijl de voorraad fosfaat in de bodem gelijk blijft, is de buffercapaciteit van de bodem. Ofwel, in welke mate kan een bodem, opgeslagen fosfaat in de bodem beschikbaar maken voor de plant. Een grote hoeveelheid fosfaat in de bodem is niet altijd beschikbaar voor een gewas, omdat fosfaat gebonden kan zijn aan ijzer, aluminium, magnesium of calcium. Dit is ook afhankelijk van temperatuur en pH van de bodem.Koppeling fosfaatplaatsingsruimte en KringloopWijzer nodigMinder beschikbaar fosfaat in de bodem heeft gezorgd voor dalende P-gehalten in voorjaarskuilen. Vervolgens komt via bemesting (lagere fosfaatgehalten in drijfmest) minder fosfaat in de bodem. In combinatie met het verbod op fosfaat-kunstmest kan daardoor op langere termijn de fosfaat-bodemvoorraad verder dalen. Om dat te voorkomen, is dringend behoefte aan koppeling van fosfaatplaatsingsruimte en de KringloopWijzer. Het streven is evenwichtsbemesting waarbij bodemvruchtbaarheid en productie op peil kunnen blijven bij minimale verliezen.Fosfaat wordt schaarsDe fosfaatvoorraden zijn beperkt en eindig. Er zijn maar weinig landen met winbare voorraden ruwfosfaat. Marokko en China hebben samen 70% van alle voorraden. Fosfaat wordt binnen enkele generaties schaars en dat is een probleem, onder andere voor de wereldwijde voedselvoorziening. Het opraken van ruwfosfaat is een groter probleem dan het opraken van fossiele brandstoffen, want er is geen alternatief voor fosfaat. Er is hergebruik van fosfaat nodig.De verdeling van (ruw)fosfaat en bodemfosfaat is zeer ongelijk in de wereld. In Nederland zit door tientallen jaren overbemesting veel fosfaat in de bodem. Dat wordt nog vaak als afval gezien in plaats van waardevolle grondstof. In Afrika zijn de bodems daarentegen zeer arm aan fosfaat. Voor verhoging van de voedselproductie is daar meer fosfaat nodig.Onze huidige voedselproductie is sterk afhankelijk van kunstmestfosfaat, gemaakt van ruwfosfaat. Ruwfosfaat is ook de grondstof van zuiver fosfaat met toepassing in veevoer en levensmiddelen.Onderzoek naar hergebruik fosfaatEuropa heeft nauwelijks eigen voorraden fosfaat en is afhankelijk van fosfaatimport via kunstmest en veevoer, vooral soja. Als die importen wegvallen, is hergebruik het enige alternatief. Hoe dat effectief en efficiënt kan, is nu nog onduidelijk. Wageningen UR doet onderzoek naar fosfaatkringlopen en mogelijkheden voor rendabel hergebruik en efficiënter gebruik van fosfaat.In 2012 is ook een studie gestart om uit te vinden hoe fosfaatvoorraden in de bodem beter kunnen worden benut. En ook om meer inzicht te krijgen in de snelheid waarmee bodemfosfaat beschikbaar komt.