Veehouderij met innovaties uit het mestkorset

De (melk)veehouderij ziet zich in een steeds strakker mestkorset geduwd. Onderzoeker Herman de Boer van Wageningen Livestock Research ziet echter nog veel opties om, binnen de regels, ruimte te winnen.De melkveehouderij lijkt momenteel aan nagenoeg alle kanten klemgezet door strenge mestregels. Fosfaat, stikstof, ammoniak en ook methaan, met al deze stoffen loopt de sector tegen grenzen aan of zit er overheen. Veehouders zien zich vaak compleet vastgezet en raken gedemotiveerd.Toch is er, gezien de mogelijkheden tot innovatie, inhoudelijk minder reden tot pessimisme dan op het eerste gezicht lijkt, stelt onderzoeker Herman de Boer van Wageningen Livestock Research. “Het onderzoek stuit regelmatig op nieuwe inzichten. Daarbij komt er de laatste jaren meer oog voor specifieke fysische en biologische mechanismen die kunnen helpen om de emissies vanuit mest beter te beheersen. Door benutting daarvan is nog veel milieuruimte te winnen”, zegt De Boer._{Lees verder onder de foto.}Volgens onderzoeker Herman de Boer van Wageningen Livestock Research kunnen nieuwe inzichten nog heel wat ruimte binnen de huidige mestregels opleveren voor de melkveehouderij. - Foto: Koos GroenewoldEen veelbelovend voorbeeld is de toepassing van zeoliet, een gesteente van vulkanische oorsprong, om de nitraatuitspoeling op daarvoor gevoelige zandgronden te beperken. De komende twee jaren wordt daar verder onderzoek naar gedaan. Als dat goed uitpakt, kan het gebruik mogelijk een toegestane mestmaatregel worden.Stikstofbindend vulkanisch gesteenteGebruik van zeoliet als stikstofbinder op uitspoelingsgevoelige zandgronden kwam voor het eerst in beeld in een studie van onderzoekscentrum B-Ware in Nijmegen. Uit dit proefproject in 2018 in Friesland bleek een grote reductie van de nitraatuitspoeling naar het grondwater. Na toediening van 400 kilo zeoliet per hectare grasland resulteerde geen 90 milligram per liter, maar amper 20, in de periode oktober tot en met december. Zeoliet houdt stikstof tijdelijk vast in de toplaag van de grond, waardoor meer door het gewas kan worden opgenomen._{Lees verder onder de foto.}Een medewerker van onderzoeksbureau B-Ware bij een meetopstelling op een melkveebedrijf in Friesland, waar vorig jaar een eerste proef met de toepassing van zeoliet werd uitgevoerd. - Foto: B-WareDeze proef was veelbelovend, maar niet afdoende als bewijs. Daarom willen Wageningen Livestock Research en B-Ware dit jaar een nieuwe proef starten op twee locaties (nabij proefboerderijen De Marke en Vredepeel) en twee seizoenen meten om dit bewijs wel te leveren. Het Mesdag Zuivelfonds heeft inmiddels de helft van de financiering gegarandeerd. Het voorstel ligt nu ter beoordeling voor bij ZuivelNL. Bij succes van dit onderzoek zullen ook belangrijke vervolgvragen aan de orde komen, zoals wat toepassing van zeoliet doet bij beweiding (urineplekken) en bijvoorbeeld bij toepassing op bouwland, zoals in de snijmaisteelt.Ook moet helder worden of elk jaar evenveel zeoliet nodig is. De verwachting is dat de dosering afgebouwd kan worden. Voorlopig concentreert het onderzoek zich op gebruik op grasland op droogtegevoelige zandgronden, omdat daarop zich de knelpunten rond uitspoeling voordoen. Bovendien is grasland een zeer geschikt gewas om de effectiviteit van zeoliet vast te stellen. Als vaststaat dat zeoliet voldoende werkt, geeft dit ruimte op het gebied van de derogatie en voor bedrijven vlakbij kwetsbare natuurgebieden en in drinkwatergebieden.Op uitspoelingsgevoelig zand werkt zeoliet twee kanten opDe sterke punten van zeoliet zijn, naast de verwachte werkzaamheid, de eenvoud in het gebruik en de acceptabele kosten. Zeoliet wordt niet verbruikt, maar geeft een duurzame verbetering van de kwaliteit van een perceel. De Boer geeft aan dat het zeoliet, zoals alle grondstoffen, aan bepaalde kwaliteitseisen moet voldoen. Dit is echter geen probleem. Een soort zeoliet is zelfs toegelaten op de Skal-lijst, weet De Boer.De kosten van toediening van 400 kilo per hectare bedragen rond € 100. Deze investering kan volledig terugverdiend worden vanuit een verwacht hogere grasopbrengst.Meerdere uitwegen bij ammoniakOm de ammoniakemissie uit drijfmest te beperken, zijn er meerdere opties. Een inmiddels bekende optie is de toevoeging van water aan drijfmest. Hier is de laatste jaren veel onderzoek naar gedaan op het Veenweiden Innovatiecentrum. Inmiddels is een optimale mengverhouding vastgesteld en is een protocol voorgesteld om het mengen controleerbaar te maken door meting van het zoutgehalte (EC).Inzet biologische mechanismen veelbelovendEen andere perspectiefvolle optie lijkt de beluchting van drijfmest in de kelder. Wanneer regelmatig zuurstof in de mest wordt gebracht, kan een aeroob proces op gang komen, waardoor de ammoniakemissie afneemt. Onderzoek in binnen- en buitenland wijst erop dat emissiereducties van 50 tot 70% haalbaar kunnen zijn. Ook de methaanemissie kan fors afnemen, tot 60%.Precisiebeluchting bindt ammoniakBeluchting van mest als ammoniakreducerende maatregel lijkt een vreemde, eigenlijk tegenstrijdige, optie, maar het werkt. Hoe precies, dat moet nog worden uitgezocht. Aan deze in de praktijk waargenomen reductie ligt waarschijnlijk een biologisch proces ten grondslag, mogelijk de omzetting van ammonium in microbieel eiwit. Heel belangrijk voor een goede werking is dat de juiste hoeveelheid lucht wordt ingebracht in de drijfmest. Bij te veel lucht in korte tijd neemt de ammoniakemissie juist toe, omdat de ammoniak dan ‘uit de mest wordt geblazen’.De optimale wijze van beluchting moet nog worden vastgesteld met een combinatie van onderzoek en ontwikkeling. Er is echter perspectief. De Boer: “Het is belangrijk om je te realiseren, dat wanneer 50% emissiereductie vanuit de mestkelder mogelijk blijkt, deze reductie ook doorwerkt bij het uitrijden van de drijfmest. Succesvolle beluchting van drijfmest zou wel eens een groot deel van de huidige knelpunten rond ammoniakemissie kunnen oplossen.”Een ander mogelijk alternatief is het apart houden van urine en feces na uitscheiding, bijvoorbeeld met behulp van een kunststofvloer met afvoergaatjes voor urine en gelijktijdig gebruik van een mestrobot voor afvoer van de dikke fractie. Groot voordeel van gescheiden opvang is dat vrijwel alle fosfaat ook apart wordt gehouden in de dikke fractie, terwijl vrijwel alle minerale N (ammonium) terechtkomt in de dunne fractie. Deze heeft vergelijkbare gehaltes als mineralenconcentraat (maar dan zonder de bewerkingen, nodig om het laatste product te verkrijgen).Stalmest versus drijfmestBij al deze onderzoeken wordt ervan uitgegaan dat mest de vorm blijft houden van drijfmest. De laatste tijd worden meer geluiden gehoord als zou de toekomst zijn aan vaste (stal)mest. De Boer is nog niet om. “Uit stalmest gaat veel stikstof verloren. Bij drijfmest blijft dat erin. Om dit nadeel van stalmest te ondervangen, is er behoefte aan innovaties waardoor meer stikstof in de mest blijft. Gecontroleerde compostering of fermentatie kan mogelijk oplossingen bieden. Stalmest heeft een goede naam als het gaat om de effecten op bodemleven en bodemkwaliteit. Deels wordt dit veroorzaakt door aanvoer van extra organische stof met stro. Dat kan je ook anders realiseren.”_{Lees verder onder de foto.}Er wordt gezegd dat de toekomst is aan vaste (stal)mest. Daarbij past een nuance. Uit stalmest gaat veel stikstof verloren. Bij drijfmest blijft dat erin. - Foto: Henk RiswickDrijfmest heeft een aantal bekende nadelen. Het is anaeroob (beluchting kan dat verbeteren) en bij het emissiearm uitrijden, treedt schade op aan de zode, vooral onder droge omstandigheden. Of er ook blijvende schade optreedt aan het bodemleven, is onbekend. “Het is tot dusver niet overtuigend aangetoond”, stelt De Boer, “maar tegelijk is er ook te weinig serieus onderzoek naar gedaan.”Beluchten houtsnipperbed bindt stikstofBoeren wijzen je bij innovaties regelmatig de weg. Zo wezen melkveehouder De Boer en zijn collega’s op de stikstofbindende werking van het houtsnipperbed in hun vrijloopstal. Onderzoek van Wageningen Livestock Research bevestigde hun waarnemingen. De micro-organismen in de bedding beschikken over meer dan genoeg energie, maar hebben een tekort aan stikstof. Hun activiteit kan worden gestimuleerd (via compostering) door de houtsnippers dagelijks om te woelen en te beluchten. Het gevolg daarvan is dat de micro-organismen sterk in aantal toenemen en daarbij stikstof opnemen uit uitgescheiden urine en omzetten in microbieel eiwit. Zo wordt minerale stikstof gestabiliseerd in organische vorm en kan de ammoniakemissie uit de mest afnemen, tot onder het niveau van een ligboxenstal.Bedrijfseigen mestHoe bijzonder biologische processen soms werken, kwam naar voren bij een laboratoriumonderzoek met verschillende soorten mest, dat vorig jaar door De Boer is uitgevoerd binnen het interne Wageningse R&D-programma (‘Kennisbasis’). In die proef werd mest van koeien, gevoerd met veel snijmais, gemengd met grond afkomstig van maisland of grasland. Het zelfde gebeurde met mest van koeien die met vrijwel alleen gras waren gevoerd. Uit deze proef kwam naar voren dat de maismest in ‘maisgrond’ of grasmest in ‘grasgrond’ even snel afbraken, ook bij oplopende mestgift. Werd echter gewisseld tussen mest en grond, dan gaf grasmest in maisgrond een dalende afbraaksnelheid bij hogere dosering, maar gaf maismest in grasgrond een toenemende afbraaksnelheid. Dit wijst op een vorm van ‘homefield advantage’ (thuisvoordeel), waarbij de micro-organismen in de bodem een voorkeur hebben voor de organische stof die ze ‘kennen’. Voor de veehouderij betekent het dat eigen mest beter kan presteren op eigen grond.Eigen mest werkt het bestDe Boer ziet zo meerdere kansen om fysische of biologische mechanismes specifiek in te schakelen ten dienste van de veehouderij. Voordeel hiervan is dat ze vaak minder negatieve bijeffecten kennen. Het creëren van de juiste omstandigheden om gebruik te kunnen maken van deze mechanismen luistert nauw en vereist vaak meer geavanceerdere kennis en inzichten dan nu beschikbaar zijn.