Somber perspectief voor maanzaadteelt

De productie van blauwmaanzaad raakt in de knel. In partijen maanzaad zitten vaak minieme hoeveelheden stoffen uit middelen die eerder bij andere teelten zijn toegepast. Fabrikant Bayer bedacht een oplossing, maar vangt bot bij het Ctgb.Blauwmaanzaad staat bekend als duurzaam gewas: voor de teelt zijn vrijwel geen gewasbeschermingsmiddelen nodig. Toch is het juist gewasbescherming die al een tijdje de productie bedreigt. Residuen van werkzame stoffen uit middelen, die eerder voor een andere teelt zijn gebruikt, blijven achter in de bodem en verschijnen in een volgteelt als blauwmaanzaad. Vaak stoffen van recente datum, soms uit middelen die al jaren niet meer worden gebruikt.Oogst van blauwmaanzaad. Het gewas is makkelijk om te telen. Overschrijding van de detectiegrens voor stoffen uit gewasbescherming levert telers echter problemen op. - Foto: Peter RoekTe hoge hoeveelheid werkzame stoffenTelers van blauwmaanzaad kwamen hierdoor de afgelopen oogsten klem te zitten, zo geven telers en collecteur CZAV aan. In partijen of delen daarvan werd een te hoge hoeveelheid werkzame stoffen aangetroffen. Voor geen of een beperkt aantal middelen die in grotere teelten worden gebruikt, is een mrl voor blauwmaanzaad vastgesteld. Als geen mrl is vastgesteld, geldt de detectiegrens van 0,01 milligram per kilo. “Het gaat hierbij om minieme hoeveelheden die totaal geen kwaad kunnen voor de volksgezondheid, maar die er bij de vondst in partijen maanzaad toe leidden dat die niet konden worden verhandeld”, vertelt adjunct-directeur Ko Francke van CZAV. Bij deze coöperatie leverden in 2020 ongeveer 30 tot 40 telers maanzaad aan.Groei in areaal en prijsDe gemiddelde opbrengstprijzen voor maanzaad stegen in 2019 en 2018 sterk, blijkt uit WUR-gegevens. Tussen 2010 en 2019 was de opbrengst het laagst in 2011, toen gemiddeld € 1.175 per ton maanzaad werd uitbetaald. In 2018 werd gemiddeld € 2.745 uitbetaald, tegen € 1.375 (in 2017). Ook in 2019 bleef de prijs op een hoog niveau, vooral vanwege tegenvallende oogsten elders. Het areaal verdubbelde in 2020 ten opzichte van 2018. Uit CBS-gegevens blijkt dat het areaal 1.060 hectare was in 2020, tegen 640 hectare in 2019 en 540 in 2018. In 2020 hielden 159 bedrijven zich bezig met maanzaadteelt, tegen 89 in 2018.Blauwmaanzaad is in Nederland met ruim 1.000 hectare een klein gewas, maar kan heel aantrekkelijk zijn om te telen, zegt Francke. “De oogst is bijvoorbeeld lang te bewaren waardoor de teler kan wachten op het juiste verkoopmoment. En het is een duurzaam gewas.” De opbrengstprijzen stegen de afgelopen jaren. Vermoedelijk is maanzaad gevoeliger voor residuen omdat het een oliehoudend zaad is met relatief lage hectare-opbrengsten, zegt Francke, maar dat is niet wetenschappelijk onderbouwd. Een oplossing is het vaststellen van mrl-normen voor het scala aan toegelaten en verlopen middelen dat in voorgaande gewassen is toegepast, of een hogere detectienorm voor blauwmaanzaad.Directeur André Hoogendijk van BO Akkerbouw zegt de problematiek te herkennen. Bij de brancheorganisatie is hierover door telers al aan de bel getrokken. “Wij zijn in gesprek met alle partijen over een oplossing. Wij zien dat fabrikanten zoals Bayer hieraan werken.” Werkbare mrl-normen, voor onder meer fluopicolide, zou veel oplossen, zegt hij.Blauwmaanzaad is een gewas waarbij voor de teelt nauwelijks middelen worden gebruikt. Het past in het streven naar duurzamere landbouw. - Foto: Hans PrinsenAanvraagIn de aardappelteelt is de stof fluopicolide (een van de twee actieve stoffen in de fungicide Infinito van Bayer) toegelaten met een mrl van 0,03 milligram per kilo. In de wetenschap dat deze stof ook in volgteelten kan opduiken, vroeg Bayer uit preventie voor een aantal volggewassen ook een mrl aan.In mei 2020 diende de fabrikant een aanvraag in voor een mrl van 0,1 milligram per kilo voor fluopicolide in maanzaad. “Die norm dekt vondsten van residu af”, verklaart Jolanda Wijsmuller, Value Chain, Biologics and Minor Crop Manager bij Bayer Crop Science. Voor de aanvraag zijn residudata verzameld en aangeleverd aan het College voor de toelating gewasbeschermingsmiddelen (Ctgb). Die geeft deze door aan de Europese voedselautoriteit Efsa, waarna de Europese Commissie een voorstel doet voor een definitieve norm.Onvoldoende grond voor wijziging bij EfsaOnlangs kreeg Bayer echter te horen dat het Ctgb de aanvraag afwijst. De gegevens die zijn aangeleverd, bieden onvoldoende grond om een wijziging bij Efsa aan te vragen, zo laat een woordvoerder weten. Wijsmuller zegt dat Bayer had verwacht dat er voldoende data waren aangeleverd. Bayer betreurt dit, omdat de fabrikant juist hoopte de maanzaadtelers een goede oplossing te bieden door tijd en geld te steken in deze mrl-aanvraag, die sowieso al minstens een jaar zou duren. “De afwijzing is vooral heel zuur voor telers”, zegt Wijsmuller. “Ze verliezen nu zeker enkele seizoenen.” Het duurt misschien nog wel twee jaar voor er een oplossing komt, verwacht zij.RisicoZo blijft de productie een risico. Akkerbouwers twijfelen aan de toekomst van het gewas. CZAV adviseert in elk geval op dit moment geen maanzaad te telen. Francke: “Het wordt een lot uit de loterij om goedgekeurde partijen te kunnen afzetten. Daarmee wordt de toekomst van de teelt op de lange termijn ook onzeker.”Deels kunnen telers zelf risico’s afdekken met goede hygiënemaatregelen, meent Lenno Vermaas van Van de Bilt Zaden, dat maanzaad collecteert en verkoopt. Volgens hem valt winst te behalen met een goede hygiëne en voorlichting aan telers over teelt en oogst. “Het begint al bij de keus van het perceel. Als je maanzaad teelt op grond waar voorheen een boomgaard stond, weet je dat er problemen kunnen komen met residuen. Ook met oogstmachines, andere apparatuur en kisten moet hygiënisch worden omgegaan.” Volgens Francke zijn akkerbouwers al scherper geworden: “Zonder tussentijds schoonmaken dezelfde spuit op verschillende gewassen gebruiken, kan echt niet meer. Dat zien de meeste telers wel.”Urgentere mrl-problematiekDe mrl-problematiek wordt steeds urgenter, ziet Francke. “Meetapparatuur is veel nauwkeuriger dan voorheen, waardoor je echt minieme hoeveelheden kunt traceren.” Daarnaast is vanuit de samenleving, maar ook bijvoorbeeld vanuit de retail meer focus op residuen van middelen in voeding.Sleutel bij fabrikantenHet ministerie van Volksgezondheid gaf vorig jaar aan dat de sleutel bij fabrikanten ligt. Zij moeten aantonen dat hogere mrl’s veilig zijn en wenselijk vanuit de landbouwpraktijk. Maar de collecteurs hopen dat de overheid meer verantwoordelijkheid neemt. “Het blijft vreemd dat een overheid aan de ene kant sterk inzet op duurzame landbouw, maar dat het telen van een duurzaam gewas op deze manier problematisch wordt”, zegt Francke. Belemmeringen wegnemen voor kleinere gewassen is nodig als je koerst op biodiversiteit, vindt Lenno Vermaas. “Regels moeten werkbaar blijven. En als je problemen kunt oplossen voor aardappelen, zoals met chloorprofam, kan dat ook voor kleinere teelten.”Bayer denkt na over alternatievenBayer beraadt zich intussen op alternatieven nu zijn aanvraag is afgewezen. “In deze situaties zou een pragmatische aanpak door autoriteiten de telers van deze kleine teelten die te maken hebben met residuen als gevolg van gebruik in een voorteelt, enorm kunnen helpen”, zegt Wijsmuller. “Nu blijven we in deze processen hangen in een zeer procedurele aanpak waarbij alle flexibiliteit ontbreekt. We hebben de data, de bewijzen zijn er. Dan zou je er ook pragmatisch mee moeten kunnen omgaan.”Bert Nooteboom (58) heeft een akkerbouwbedrijf met onder andere aardappelen, suikerbieten en uien in in 's-Heer Arendskerke (Zld.) - Foto: Peter Roek‘Einde van de maanzaadteelt in Nederland’Akkerbouwer Bert Noteboom stopt met maanzaad telen nadat hij twee keer verlies leed door overschrijdingen van de detectiegrens. Hij ziet de toekomst voor de teelt somber in.

‘Makkelijke, duurzame en goedkope teelt’
De teelt van blauwmaanzaad is Noteboom altijd goed bevallen. In zijn bouwplan maakte hij er bijna ieder jaar zo’n 5 hectare voor vrij. “Het is een makkelijke, duurzame en goedkope teelt. En maanzaad kun je goed en lang bewaren”, somt hij op. Hij vindt het gewas ook een aanwinst voor het landschap. “Maanzaad in bloei is schitterend om te zien. Mijn perceel ligt langs een drukke weg en daar stoppen mensen vaak om foto’s te maken.”

Overschrijdingen
Noteboom levert de oogst aan CZAV, die het schoont en opslaat. Daar wordt het ook gemonsterd. In 2019 hoorde de teler dat in een deel (6 ton) van zijn partij, 0,012 mg fluopicolide zat (tegen 0,01 mg toegestaan). Het andere deel zat onder de detectiegrens. De schade voor de teler bedroeg € 16.000.

Vorig jaar gaf de analyse van de oogst vijf overschrijdingen aan, waaronder van de stoffen aldrin en trifloxystrobin. “Aldrin wordt al ruim 40 jaar niet meer gebruikt en trifloxystrobin (fungicide Flint) heb ik zelf nooit in de spuitmachine gehad en is zeker de laatste 20 jaar niet toegepast op het perceel.” Aan de hygiëne kan het niet liggen, zegt Noteboom: “De spuit wordt voor spuiten in blauwmaanzaad inwendig gereinigd.”

Sectorprobleem
De akkerbouwer ging in gesprek met CZAV, maar de coöperatie kan dit sectorprobleem niet oplossen. Noteboom: “Zij staan ook met de rug tegen de muur en zeggen inmiddels zelfs: stop maar met de teelt, want je blijft met voorraden zitten die niet te verkopen zijn.” Zelf heeft hij besloten dat advies te volgen. “Ik ga het niet meer zaaien, of er moet heel snel een oplossing komen, maar dat verwacht ik niet. Ik vermoed eerder dat dit het einde is van de teelt van blauwmaanzaad in Nederland.”

Minuscule hoeveelheden
Wat hem dwarszit, is dat er met het product zelf niets aan de hand is. De overschrijding betreft minuscule hoeveelheden waarbij de voedselveiligheid op geen enkele manier in gevaar komt, zegt hij. “Het enige probleem zijn de extreem lage toegestane waarden. Van voedselrisico is helemaal geen sprake en dat maakt het extra zuur.”