Beïnvloeden pensmicroben verbetert stikstofefficiëntie

Voeradditieven kunnen de N-efficiëntie verhogen en de NH3-emissie verlagen. Een goede penswerking, de juiste eiwit-energieverhouding in de pens en meer darmverteerbaar eiwit helpen daarbij.Verbetering van de stikstofbenutting op melkveebedrijven vraagt een totaalaanpak. Daar zijn de deskundigen het wel over eens. Veehouders kunnen met diverse maatregelen de ammoniakuitstoot van melkvee verlagen. Naast optimalisatie van melkveerantsoenen zijn verbeteringen mogelijk met aanpassingen in ruwvoerteelt, jongveeopfok en transitiemanagement. Voeradditieven spelen hierin nog een beperkte rol, maar meer onafhankelijk onderzoek kan hierin verandering brengen.Melkveehouder Henk van der Veen in Surhuizum gebruikt slow release ureum en protispar van Speerstra Feed Ingrediënts. Dat is 30% goedkoper dan extra raapschilfers. Hij ziet een lichte verhoging van de gehaltes. - Foto's: Anne van der WoudeOorzaken te hoge N-excretieJan Dijkstra, universitair hoofddocent rundveevoeding van Wageningen University & Research, legt uit dat een te hoge afbraak van eiwit in de pens een oorzaak is van een te hoge N-excretie door melkvee. Een tweede oorzaak is te weinig energie in het rantsoen, waardoor een koe aminozuren niet optimaal omzet in melkeiwit en stikstof verloren gaat in urine. “Ruwvoer is gemiddeld 75% van het rantsoen. Een goede kwaliteit ruwvoer die veel energie levert, is daarom de basis voor succesvol verlagen van de stikstofuitstoot. Met additieven kun je hierin de laatste stappen zetten”, zegt Dijkstra, die aangeeft dat er relatief weinig onafhankelijk onderzoek is gedaan naar effecten van additieven in de melkveehouderij. Wat de werking van additieven betreft, deelt Dijkstra ze in zeven groepen in (zie tabel Zeven groepen voeradditieven met verschil in werking om N-excretie te verlagen).Effect maatregelenWilfried van Straalen, onderzoeker van Schothorst Feed Research, geeft in een stappenplan aan hoe diverse maatregelen effect hebben op de stikstofuitstoot (zie tabel Stappen in verlaging RE-gehalte van melkveerantsoenen). “Toevoegmiddelen kunnen hieraan bijdragen, maar verwacht geen wonderen”, zegt Van Straalen. “Uit een recent verschenen meta-analyse blijkt wel dat tanninen een positief effect hebben op de N-benutting.”Hij benadrukt dat resultaten van additievenverstrekking sterk afhankelijk zijn van het type rantsoen en de kwaliteit van ruwvoeders en krachtvoeders. “Toevoegen van slow release ureum en pensbestendige aminozuren heeft alleen maar zin als uit de rantsoenberekening blijkt dat er een tekort aan is en dit de eerst beperkende nutriënt is.”Beperkt aantal voeradditievenVoeradditieven, die rechtstreeks aan veehouders worden geleverd om de N-efficiëntie te verbeteren, zijn beperkt beschikbaar. Er zijn drie leveranciers (zie tabel Voeradditieven die rechtstreeks aan veehouders worden geleverd om de N-efficiëntie te verbeteren en de NH3-uitstoot te verlagen). Veel producenten van additieven, zoals Trouw Nutrition, DSM, Adisseo, Evonik Animal Nutrition en Kemin leveren uitsluitend aan de mengvoerindustrie.Agrinutrition is een dochteronderneming van Barentz, een groothandel in grondstoffen met adviseurs die rechtstreeks producten aan veehouders leveren. “Wij bepalen zelf de samenstellingen met de aanwezige kennis van grondstoffen bij Barentz”, zegt Bianca Meijerink, category director van Agrinutrition. “We ontwikkelen al jaren voeradditieven op basis van de behoefte in de markt en onderzoek in de praktijk. Ons motto is: de boer is de wetenschapper. Hij of zij bewijst dat onze producten werken en dat ze op de markt blijven.”Jan Speerstra verwacht veel van het voeren van koeien naar hun behoefte aan specifieke aminozuren en vetzuren. In Nederland zijn we hier nog niet helemaal klaar voor. In de VS zijn ze daar al verder mee.Additieven helpen om te voldoen aan milieueisenVolgens Jan Speerstra, eigenaar van Speerstra Feed Ingrediënts, kunnen additieven helpen om te voldoen aan steeds strengere milieueisen en voor een beter rendement. “Er wordt vaak gesproken over additief, maar feitelijk zijn het aanvullende diervoeders. Met inzet van pensbestendige aminozuren lysine en methionine komen er meer methionine en lysine op darmniveau beschikbaar voor de koe. Dat verbetert de stikstof-efficiëntie en het verlaagt de stikstof-excretie. Hiermee kunnen melkveehouders minder eiwit voeren zonder in te leveren op melk of eiwitgehalte.”Gericht voeren van pensbestendige amino- en vetzurenSpeerstra ziet veel toekomst in het gericht voeren van pensbestendige aminozuren en vetzuren aan melkkoeien. “In de varkens- en pluimveehouderij worden synthetische aminozuren in veevoer al volop succesvol toegepast. Koeien voeren naar hun behoefte aan specifieke aminozuren en vetzuren verdicht het rantsoen en het verbetert de stikstofefficiëntie, verlaagt de methaanuitstoot en draagt bij aan meer melkvet van een goede samenstelling. In Nederland zijn we hier nog niet helemaal klaar voor. In de VS zijn ze daar al verder mee.”Prijzen voeradditievenVoeradditieven zijn niet goedkoop, de prijzen variëren van € 125 tot € 500 per 100 kilo. “Het is niet te vergelijken met prijzen van reguliere voeders, maar je gebruikt er ook heel weinig van en het kan behoorlijk besparen op andere dure eiwitbronnen, zoals soja en of raap”, zegt Eric Heemskerk, directeur van Ingenieursbureau Heemskerk.Optimaliseren penswerking“Een koe voeren is eigenlijk de pensbacteriën goed voeren”, zegt John Vonk, productontwikkelaar van Ingenieursbureau Heemskerk. Het bedrijf verkoopt een langzaam vrijkomende pensstikstof in Nederland, België en Duitsland. “Door een constante, minimale hoeveelheid ureum in de pens, synchroniseer je het aanbod eiwit en koolhydraten en daardoor groeien pensbacteriën beter. Voornamelijk de bacteriën die celwanden verteren, waardoor de koe het rantsoen beter verteert. Zolang er ook voldoende energie beschikbaar is, benut de koe het voereiwit beter.”De minimale dosering van 100 gram koe per dag kan 600 tot 1.000 gram eiwitrijk voer vervangen, zoals soja of raapzaadschroot en het verlaagt de stikstof-excretie met minimaal 2,5%.Het voeren van aardappelvezels als extra energiebron en Protispar, dat etherische oliën, tanninen en saponinen uit planten bevat, verbetert de eiwitbenutting.Sturing op processen in de pens“Sturing op processen in de pens is cruciaal voor een goede eiwitbenutting”, stelt Speerstra. “De pens is verantwoordelijk voor ongeveer 70% van de eiwitvoorziening van de koe. En microbieel eiwit, gevormd in de pens, is qua samenstelling ook nog eens het meest geschikt voor de koe om in melkeiwit om te zetten. Etherische oliën remmen de activiteit van hyper ammonia producing (HAP) bacteriën af en ook de afbraak van eiwit in de pens. Dat verhoogt de eiwitbenutting en verlaagt de ammoniakuitstoot.”Extra energie op darmniveauPensbestendige vetten leveren extra energie op darmniveau en de energie-eiwitverhouding in het rantsoen. “Dat verhoogt de eiwitbenutting”, zegt Robert Meijer, manager marketing en communicatie herkauwers van ForFarmers. Hij benadrukt dat een eiwit-overmaat in de pens van koeien, vooral uit vers gras en grassilage, de grootste stikstof-verliespost is. “Voor een hoge stikstofbenutting is een goede penswerking en juiste afstemming van energie en eiwit in de pens prioriteit nummer 1. Zorg daarom voor de juiste samenstelling van ruwvoeders, bijproducten en aanvullend krachtvoer, zodat het totale rantsoen klopt en eiwit uit (ruw)voer maximaal wordt benut.”Meijer vindt ook dat er meer ruimte nodig is om in grasrijke rantsoenen meer snijmais te kunnen voeren en dat voeradditieven mogelijk kunnen bijdragen aan verbetering van N-benutting.Perspectief voor de praktijkForFarmers doet onderzoek naar additieven, die op basis van wetenschappelijk onderzoek perspectiefvol lijken voor de praktijk. Meijer wil niet kwijt om welke producten het gaat. “We testen additieven op effectiviteit onder Nederlandse omstandigheden”, zegt hij. “Specifieke buffers, gisten en B-vitamines kunnen de pensfermentatie verder verbeteren, omdat ze bacteriën die celwanden afbreken stimuleren. Juist deze bacteriën leggen veel van eiwitovermaat uit grassilage vast en verbeteren daarmee de eiwitbenutting aanzienlijk.”Tips voor een lagere ammoniakuitstoot Verlaag het aanbod ruw eiwit in het rantsoen. In een gemiddeld rantsoen voeren melkveehouders 16 tot 16,5% ruw eiwit en dat kan verder omlaag.Stem eiwit en energie in het rantsoen goed op elkaar af (4x zoveel pensenergie dan penseiwit is optimaal). Dat geeft de hoogste stikstofefficiëntie en laagste stikstofuitstoot.Verstrek voeders met een laag onbestendig eiwit (OEB)-gehalte en veel energie, want die zijn geschikt om N-excretie te verlagen.Voer (bij)producten met een hoog zetmeel- of suikergehalte, bijvoorbeeld voederbieten, granen, zoals geplette tarwe of sodagrain of aardappel(producten).Verhoog het aandeel snijmais (laag in eiwit, met negatieve OEB en veel zetmeel) in het rantsoen. Dat verbetert de eiwitbenutting (door vastlegging overmaat penseiwit en stimulering melkeiwitproductie).Zorg voor een goede kwaliteit ruwvoer en optimale eiwitgehalte met een optimaal bemestings- en maaibeleid. Voorkom broei en schimmel, want dat vermindert de eiwitkwaliteit en de voeropname. Gebruik eventueel een inkuilmiddel.Probeer graskuil wat droger in te kuilen, want dat vermindert de eiwitafbraak via het fermentatieproces (minder oplosbaar eiwit/ammoniakvorming) tijdens inkuilen. Dat levert meer DVE en minder OEB op. Kuil alleen droger in als je goed kunt verdichten.Voer meer vers gras in plaats van graskuil, want vers gras heeft een lager OEB-gehalte en een hoger DVE-gehalte dan graskuil en dat verlaagt de stikstofexcretie.Stuur op een hoge pensfermentatie met weinig overmaat aan eiwit (lage OEB) ten opzichte van energie in de pens, want daardoor neemt de efficiëntie van microbiële eiwitvorming toe en de eiwitverliezen af. Streef naar minder jongvee, want dat vermindert de stikstof-excretie op bedrijfsniveau. Intensiveer de kalveropfok, waardoor vaarzen jonger kunnen afkalven.Streef naar een hogere productie per koe en lange levensduur van koeien. Verbeter de koegezondheid (met een optimaal transitiemangement), want dat verbetert voerefficiëntie en eiwitbenutting. Minder uitval verlengt ook de levensduur.Voeg additieven toe aan mest om de ammoniakemissie uit mest beperken.Voeg water toe aan drijfmest tijdens het uitrijden op het land.