Varkenshouderij

Achtergrond

Spuit in plaats van grijpers bij Aujeszky

Aujeszky is weer actief in Europa. Een uitbraak in Nederland is ingrijpend, maar maatregelen en consequenties zijn minder vergaand dan bij Afrikaanse varkenspest. Een effectief vaccin en verschil in status maken het verschil.

De varkenshouderij werd eind april opgeschrikt met nieuws over uitbraken van Aujeszky, namelijk op 2 bedrijven in Zuid-Frankrijk. Het is niet helemaal nieuw; de afgelopen 10 jaar zijn kleine uitbraken geweest in Frankrijk en Duitsland. Ook is het virus al op meerdere plaatsen in wilde-zwijnenpopulaties gevonden, waaronder in België en Duitsland.

Het Aujeszky-virus is stabiel en er is een goed vaccin beschikbaar. Bij een uitbraak moet verdere verspreiding door middel van vaccinatie worden voorkomen. - Foto: Henk Riswick
Het Aujeszky-virus is stabiel en er is een goed vaccin beschikbaar. Bij een uitbraak moet verdere verspreiding door middel van vaccinatie worden voorkomen. - Foto: Henk Riswick

Varkenssector nerveus

Dat de sector daarvan nerveus wordt, is niet raar; sinds Nederland in 2008 de hoogste Aujeszky-status kreeg, is de varkensstapel gevoelig voor het virus. Daarom wordt met een programma de ziekte in zowel gehouden varkens als wilde zwijnen gemonitord.

Route Aujeszky-vrij

1993: Bestrijdingsprogramma met vaccinatieplicht van start.

1997: Deelname aan het certificatieprogramma met serologisch onderzoek en Aujeszky-vrijcertificaten zijn verplicht.

2001: Aanvraag voor een artikel 9-status bij de EU.

2002: Toekennen van de artikel 9-status.

2007: Vaccinatieverbod gaat in.

2008: Aanvraag officiële ziekte van Aujeszkyvrij-status (artikel 10).

2009: Behalen artikel 10-status.

Mocht Nederland worden getroffen, dan start een heel circus met officiële instanties en betrokken partijen op. Op veterinair gebied is het expertteam medebepalend voor de te maken keuzes. Leidraad is het draaiboek dat het ministerie van LNV sinds het wegvallen van de productschappen beheert.

Ik heb wel zorgen over het gebrek aan biosecurity op een deel van de varkensbedrijven

Tom Duinhof, varkensdierenarts bij Gezondheidsdienst voor Dieren

Het draaiboek is recentelijk geactualiseerd en wordt dit najaar formeel gemaakt. De beleidslijnen zijn volgens een woordvoerder echter helder en veranderen niet. Wel zijn er nog enkele aspecten van aandacht, zoals rond de opstart van export naar derde landen als de artikel 10-status opnieuw is verkregen en vrijgeven van een gebied. POV staat bij monde van beleidsmedewerker Henk Boelrijk achter de maatregelen in het draaiboek.

Eerdere uitbraken met Aujeszky zijn vrij makkelijk ingedamd

Dat de Nederlandse varkensstapel nu gevoelig is voor besmetting met Aujeszky, is geen reden tot paniek, zegt Willie Loeffen, deskundige besmettelijke dierziekten bij WUR en hoofd van het nationaal referentie laboratorium voor Afrikaanse varkenspest (AVP) en Aujeszky. “Er zijn op dit moment geen zorgen, zeker als Frankrijk de uitbraak onder controle heeft, waar het wel op lijkt.” Loeffen refereert aan eerdere kleine uitbraken die vrij gemakkelijk zijn ingedamd. Bovendien is de sector alert en draait al jaren een monitorprogramma.

Zwijnen kunnen rol spelen bij overdracht virusziekte

De problemen met AVP en wilde zwijnen gelden in beginsel ook voor Aujeszky. Wilde zwijnen kunnen eveneens deze ziekte doen overslaan naar varkensbedrijven. Vooral bedrijven met uitloop zijn dan een risico. Toch benadrukt Loeffen dat de kans op het binnenhalen en verspreiding van het virus via wilde zwijnen zeer beperkt is. “Er zijn nauwelijks introducties bekend van wilde zwijnen naar varkensbedrijven.”

Ook Tom Duinhof, varkensdierenarts bij Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), spreekt zeker niet van een panieksituatie. Hij merkt op dat als gevolg van de dreiging met AVP sectorbreed opgeroepen is tot alertheid en maatregelen zijn genomen. Bovendien zijn er nauwelijks handelsrelaties met het getroffen gebied in Zuid-Frankrijk. “Waar ik wel zorgen over heb, is het gebrek aan biosecurity op een deel van de varkensbedrijven. Ziektes als PED en PRRS komen gemakkelijk binnen, dus mogelijk ook AVP.” Duinhof benadrukt dat ook bij Aujeszky menselijk handelen het meest bepalend is voor introductie en verspreiding van het virus in de varkensstapel.

Een grote plus is dat het virus niet zo makkelijk muteert, in tegenstelling tot bijvoorbeeld PRRS. Dat maakt inzet van vaccins bij de bestrijding effectief. Een zeer klein, maar potentieel gevaarlijk, risico zit volgens Duinhof in een ander type Aujeszky, dat onder andere in China zit. “De kans is gering, maar reizigers uit China moeten zeker niets meenemen van varkens.”

Uitbraak levert beperkingen op en gaat geld kosten

Net als de veterinaire risico’s zijn ook de praktische en economische gevolgen minder vergaand dan bij een AVP-uitbraak. Dankzij vaccinatie zijn op besmette bedrijven en in de buurt geen ruimingen nodig maar is vervroegde slacht voldoende. Verder zijn handelsbeperkingen voor varkens en varkensvlees minder vergaand. Aujeszky is namelijk geen A-lijstziekte; er is wel een meldingsplicht, maar bestrijding is in de EU niet verplicht. Bovendien gaat de verspreiding van het virus niet via vleesproducten.

Vooral de export van biggen zal inzakken bij een uitbraak. Onder voorwaarden, zoals quarantaine en bloedonderzoek, is formeel wel uitvoer mogelijk. - Foto: Matthijs Verhagen
Vooral de export van biggen zal inzakken bij een uitbraak. Onder voorwaarden, zoals quarantaine en bloedonderzoek, is formeel wel uitvoer mogelijk. - Foto: Matthijs Verhagen

Omdat Nederland officieel vrij is van Aujeszky en de artikel 10-status heeft, gaat dat wel beperkingen geven bij de export en zeker geld kosten. Dat is vooral het geval bij de biggenexport. Voor uitvoer naar Duitsland zijn als (tijdelijk) land met de artikel 9-status extra maatregelen nodig. Overigens heeft Aujeszky onder wilde zwijnen geen gevolgen voor de artikel 10-status.

Stel dat Aujeszky uitbreekt in Nederland ...

Belangrijke acties

  • Algehele standstill van 72 uur van varkens en producten tussen bedrijven en voor export.
  • Besmet bedrijf vaccineert 2 keer, daarna slacht van alle varkens.
  • Vaccinatiegebied van 7 kilometer zone bedrijf, 2 keer vaccinatie en eisen aan afvoer.
  • Contractbedrijven worden wel onderzocht, geen vaccinatie.
  • Herbevolken na 3 onderzoeksronden in vaccinatiegebied en R&O-verklaringen.

Financiële gevolgen

  • Varkenssector betaalt de kosten voor bestrijding via het Diergezondheidsfonds.
  • Compensatie voor af te voeren varkens op besmet bedrijf; niet voor vervroegde slacht uit vaccinatiegebied.
  • Varkenshouder betaalt beperkt deel van de kosten zoals voor analyses en bloedtappen.
  • Gederfde inkomsten door leegstand en vervolgschade is eigen risico. Verzekeren hiertegen is een ondernemerskeuze.

Vrijstatus en export

  • Opschorting van de Nederlandse artikel 10-status.
  • Tijdens opschorting export van varkens naar artikel 10-landen alleen na quarantaine en bloedonderzoek.
  • Afvoer van gevaccineerde dieren naar Nederlands D-bedrijf, artikel 9-land of -gebied of slachterij.
  • Derde landen kunnen beperkingen opleggen voor import van varkens of vlees.
  • Bij afwezigheid gevaccineerde varkens heractiveren artikel 10-status.

De uitvoer van varkensvlees is niet direct in gevaar. Zowel de EU als de internationale gezondheidsorganisatie OIE hebben geen handelsbelemmeringen voor vlees uit gebieden waar Aujeszky is vastgesteld. Toch is de markt de grote onzekere factor; de duur en impact kan niemand voorspellen. Landen kunnen namelijk beperkingen opleggen en een uitbraak pakt altijd negatief uit, zoals recentelijk ook de Belgen hebben ervaren met AVP bij wilde zwijnen.

Kosten worden vooreerst uit Diergezondheidsfonds betaald

Naast economische gevolgen van de uitbraak voor de afzet van varkens en de prijsvorming krijgen getroffen bedrijven met extra kosten te maken. Het grootste deel daarvan, waaronder een vergoeding voor alle vaccinaties en vervroegde slacht op besmette bedrijven, wordt betaald vanuit het Diergezondheidsfonds. Vanuit de EU zijn volgens Boelrijk geen gelden te verwachten. “Als bedrijfsleven betalen we de volledige rekening.”

Er is een crisisreserve om de eerste kosten te betalen. Als de uitgaven daarboven komen, schiet het ministerie van LNV de kosten voor en worden met terugwerkende kracht via de heffingen bij de varkenshouders teruggehaald. De sector betaalt de kosten voor bestrijding tot het vastgelegde plafondbedrag. Dat is voor de varkenshouderij € 58 miljoen over de komende convenantperiode van 5 jaar. Kosten boven dit plafond zijn voor rekening van LNV.

Vervolgschade als gevolg van leegstand of mindere resultaten is voor de varkenshouder. Het is mogelijk om je daartegen te verzekeren, alhoewel de premies relatief hoog zijn.

Vergeleken met uitbraken van AVP of mond- en klauwzeer is de verwachting dat de periode van leegstand korter is. Dat hangt wel af van de snelheid waarin gevaccineerde bedrijven hun varkens laten slachten; een gebied wordt pas vrijgegeven als er geen gevaccineerde varkens meer aanwezig zijn.

Houd Aujeszky buiten

Varkenshouders kunnen met goede biosecurity en alertheid de kans op insleep van Aujeszky en andere ziektes beperken.

Laat in een tijd van ziektedreiging niemand dan strikt noodzakelijk in de stal. Laat bezoekers eerst douchen en altijd schone bedrijfseigen kleding aantrekken.

Wees alert op de hygiëne van vrachtwagens die op het bedrijf komen. Zorg voor een goed functionerende R&O-faciliteit.

Laat varkens die contact hebben gehad met de chauffeur of de veewagen niet teruglopen naar de schone stal. Laat de chauffeur niet in de stal. Beter nog is een aparte laadplaats.

Gebruik voor transport van kadavers en kadavertonnen een apart karretje dat nooit in de stal komt. Reinig en ontsmet de kar en tonnen zo snel mogelijk, liever bij het ophaalpunt dan bij de stal. Gebruik voor transport in de stal een apart (lier)wagentje.

Voorkom dat varkensvlees of -producten op het bedrijf komen. Overleg dit zeker met Oost-Europese medewerkers.

Houd honden en katten altijd buiten stal, zeker in tijden van ziektedreiging.

Of registreer je om te kunnen reageren.